روش ارزش ویژه (Equity Method) روشی در حسابداری است که شرکت سرمایهگذار با آن، سهم خود در شرکت دیگری را ثبت و گزارش می‌کند؛ به شرط آنکه بر آن شرکت «نفوذ قابل ملاحظه» داشته باشد، یعنی بتواند در تصمیمهای مالی و عملیاتی آن اثر بگذارد، بی‌آنکه کنترلش را در دست داشته باشد. در این روش، سرمایهگذاری ابتدا به بهای تمامشده، یعنی مبلغ خرید، ثبت میشود و سپس به اندازهٔ سهم سرمایهگذار از سود یا زیان شرکت سرمایهپذیر افزایش یا کاهش می‌یابد. همین سهم از سود یا زیان در صورت سود و زیان شرکت سرمایهگذار هم گزارش میشود.
نکات کلیدی
- روش ارزش ویژه برای سرمایهگذاری در «شرکت‌های وابسته» و «مشارکت‌های خاص» به کار می‌رود؛ یعنی جایی که سرمایهگذار نفوذ قابل ملاحظه یا کنترل مشترک دارد.
- مالکیت ۲۰٪ یا بیشتر از حق رأی معمولاً نشانهٔ نفوذ قابل ملاحظه است، اما این فقط یک فرض است و شواهد واقعی میتواند آن را تأیید یا رد کند.
- سرمایهگذاری ابتدا به بهای تمامشده ثبت میشود. سهم سرمایهگذار از سود شرکت سرمایهپذیر مبلغ دفتری آن را بالا می‌برد و سهم زیان و سود سهام دریافتی آن را پایین می‌آورد.
- در این روش، سود سهام دریافتی درآمد نیست؛ بخشی از سرمایهگذاری است که به صورت نقد به سرمایهگذار برمی‌گردد.
- مبلغ دفتری سرمایهگذاری با قیمت روز سهام بالا و پایین نمی‌رود و ممکن است مدتها با ارزش بازار فاصله داشته باشد، مگر آنکه زیان کاهش ارزش ثبت شود.
- هیئت استانداردهای بین‌المللی حسابداری (IASB) در سپتامبر ۲۰۲۴ پیش‌نویس بازنگری قواعد این روش را منتشر کرد. طبق صفحهٔ رسمی این پروژه، هیئت در ژوئیهٔ ۲۰۲۶ هنوز در حال بررسی نهایی پیشنهادها بود.
- به اعلام همین هیئت، استاندارد بین‌المللی گزارشگری مالی ۱۸ (IFRS 18) با عنوان «ارائه و افشا در صورت‌های مالی» از دوره‌های مالی شروع‌شده از ۱ ژانویهٔ ۲۰۲۷ لازم‌الاجراست. به توضیح انجمن حسابداران خبرهٔ رسمی (ACCA)، طبق این استاندارد سهم سود شرکت‌های وابسته همیشه در دستهٔ «سرمایهگذاری» صورت سود و زیان می‌آید و جزو سود عملیاتی نیست.
روش ارزش ویژه به زبان ساده
وقتی شرکتی بخش بزرگی از سهام شرکت دیگری را می‌خرد، نتیجهٔ کار دو شرکت به هم گره می‌خورد. سرمایهگذار دیگر سهامداری منفعل نیست و میتواند در تصمیمهای مهم شرکت سرمایهپذیر اثر بگذارد؛ اثری که در نهایت به سود یا زیان خود او هم می‌رسد. روش ارزش ویژه این رابطهٔ اقتصادی را در صورت‌های مالی سرمایهگذار نشان می‌دهد.
منطق این روش ساده است. وقتی شرکت سرمایهپذیر سود به دست می‌آورد، خالص داراییهای آن بیشتر میشود و سهم سرمایهگذار از این خالص دارایی‌ها هم بالا می‌رود. پس سرمایهگذار سهم خود از سود را در همان دوره شناسایی می‌کند، حتی اگر هنوز پولی دریافت نکرده باشد.
کل نتیجهٔ این سرمایهگذاری در یک قلم ترازنامه («سرمایهگذاری در شرکت‌های وابسته») و یک قلم صورت سود و زیان («سهم از سود شرکت‌های وابسته») خلاصه میشود. به همین دلیل گاهی این روش را «تلفیق یک‌خطی» هم می‌نامند.
مثال فرضی: شرکتی ۲۵٪ سهام شرکت دیگری را دارد و آن شرکت در سال ۱ میلیون دلار سود خالص گزارش می‌کند. سرمایهگذار با روش ارزش ویژه، ۲۵۰٬۰۰۰ دلار (۲۵٪ × ۱٬۰۰۰٬۰۰۰) درآمد حاصل از سرمایهگذاری در صورت سود و زیان خود ثبت می‌کند و همین مبلغ را به حساب سرمایهگذاری در ترازنامه می‌افزاید.
چه زمانی از روش ارزش ویژه استفاده میشود؟
روش ارزش ویژه دو کاربرد اصلی دارد:
- سرمایهگذاری در شرکت وابسته (Associate): شرکتی که سرمایهگذار بر آن نفوذ قابل ملاحظه دارد، اما آن را کنترل نمی‌کند.
- سرمایهگذاری در مشارکت خاص (Joint Venture): واحدی که دو یا چند شریک با هم کنترلش می‌کنند و هر شریک در خالص داراییهای آن سهم دارد.
نفوذ قابل ملاحظه (Significant Influence) یعنی توان مشارکت در تصمیمهای مالی و عملیاتی شرکت سرمایهپذیر، بدون آنکه سرمایهگذار کنترل یا کنترل مشترک آن را در دست داشته باشد. قاعدهٔ رایج این است که اگر سرمایهگذار به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم ۲۰٪ یا بیشتر از حق رأی را داشته باشد، فرض میشود نفوذ قابل ملاحظه دارد. اگر سهمش کمتر از ۲۰٪ باشد، فرض بر نبود این نفوذ است.
این مرز ۲۰٪ فقط نقطهٔ شروع است و شواهد واقعی میتواند خلاف آن را نشان دهد. نشانه‌های رایج نفوذ قابل ملاحظه این‌هاست:
- داشتن نماینده در هیئت‌مدیرهٔ شرکت سرمایهپذیر؛
- مشارکت در سیاستگذاری، از جمله تصمیم دربارهٔ تقسیم سود؛
- معاملات بااهمیت میان سرمایهگذار و شرکت سرمایهپذیر؛
- جابه‌جایی مدیران میان دو شرکت؛
- تأمین اطلاعات فنی ضروری برای شرکت سرمایهپذیر.
بنابراین شرکتی با کمتر از ۲۰٪ سهام هم ممکن است نفوذ قابل ملاحظه داشته باشد و در این صورت باید از روش ارزش ویژه استفاده کند. برعکس، مالکیت ۲۰٪ یا بیشتر هم خودبه‌خود به معنای نفوذ نیست. توافق‌نامه‌هایی که اختیار سرمایهگذار را محدود می‌کند، دعاوی حقوقی جاری یا حضور سهامدار اکثریتی دیگر ممکن است نشان دهد سرمایهگذار نفوذ قابل ملاحظه ندارد و روش ارزش ویژه برای این سرمایهگذاری مناسب نیست.
نمونهٔ واقعی این وضعیت را می‌توان در گزارش سالانهٔ ۲۰۲۵ گروه هلدینگ آمریکایی برکشایر هاتاوی (Berkshire Hathaway) دید. طبق این گزارش که ۲۸ فوریهٔ ۲۰۲۶ امضا شد، برکشایر در پایان ۲۰۲۵ مالک ۲۲٫۱٪ سهام شرکت امریکن اکسپرس (American Express) بود. با این حال، برکشایر از سال ۱۹۹۵ با امریکن اکسپرس توافق کرده است که بخش قابل ملاحظه‌ای از سهام خود را مطابق توصیهٔ هیئت‌مدیرهٔ این شرکت رأی دهد. به درخواست فدرال رزرو آمریکا هم تعهد کرده است سهامداری منفعل بماند. به قضاوت برکشایر، این تعهدها توانش را برای اعمال نفوذ قابل ملاحظه بر سیاست‌های مالی و عملیاتی امریکن اکسپرس محدود می‌کند. به همین دلیل، برکشایر این سرمایهگذاری را با روش ارزش ویژه ثبت نمی‌کند و آن را به ارزش منصفانه، یعنی برای سهام بورسی همان قیمت روز بازار، نشان می‌دهد.
ثبت سود، زیان و سود سهام در روش ارزش ویژه
روش ارزش ویژه چند قاعدهٔ اصلی دارد:
- ثبت اولیه: سرمایهگذاری در ابتدا به بهای تمامشده، یعنی مبلغی که برای خرید سهام پرداخت شده، در ترازنامه ثبت میشود.
- سهم از سود: سهم سرمایهگذار از سود خالص شرکت سرمایهپذیر به مبلغ دفتری سرمایهگذاری اضافه میشود و در صورت سود و زیان سرمایهگذار، درآمد حاصل از سرمایهگذاری به حساب می‌آید.
- سهم از زیان: اگر شرکت سرمایهپذیر زیان کند، سهم سرمایهگذار از این زیان از مبلغ دفتری کم میشود و در صورت سود و زیان سرمایهگذار، زیان سرمایهگذاری ثبت میشود.
- سود سهام دریافتی: وقتی شرکت سرمایهپذیر سود نقدی تقسیم می‌کند، خالص دارایی‌هایش کم میشود. سرمایهگذار افزایش وجه نقد خود را ثبت می‌کند، اما همان مبلغ را از مبلغ دفتری سرمایهگذاری کم می‌کند. این پول درآمد تازه نیست؛ سودی است که سهم سرمایهگذار از آن پیش‌تر شناسایی شده و اکنون نقد شده است.
- سایر تغییرات خالص دارایی‌ها: اگر خالص داراییهای شرکت سرمایهپذیر به دلایل دیگری تغییر کند، مثلاً به سبب تفاوت تسعیر ارز، سهم سرمایهگذار از این تغییر هم در حساب سرمایهگذاری و در سود و زیان جامع سرمایهگذار منعکس میشود.
به این ترتیب، مبلغ دفتری سرمایهگذاری بر پایهٔ تغییر خالص داراییهای شرکت سرمایهپذیر بهروز میشود، نه بر پایهٔ قیمت بازار سهام آن. نتیجه اینکه مبلغ دفتری ممکن است مدتها بالاتر یا پایین‌تر از ارزش بازار بماند.
وقتی زیان‌ها از مبلغ سرمایهگذاری بیشتر میشود
اگر سهم سرمایهگذار از زیان‌های شرکت سرمایهپذیر به اندازهٔ مبلغ دفتری سرمایهگذاری برسد، مبلغ دفتری صفر میشود. از آن پس سرمایهگذار معمولاً زیان بیشتری ثبت نمی‌کند، مگر آنکه تعهد قانونی یا عرفی برای جبران زیان‌ها داشته باشد یا به جای شرکت سرمایهپذیر پرداختی کرده باشد. اگر شرکت سرمایهپذیر بعدها دوباره سودآور شود، سرمایهگذار فقط وقتی شناسایی سهم خود از سود را از سر می‌گیرد که این سهم با زیان‌های ثبت‌نشدهٔ قبلی برابر شده باشد.
معامله‌های سرمایهگذار با شرکت وابسته
گاهی سرمایهگذار به شرکت وابسته کالا یا دارایی می‌فروشد (معاملهٔ «پایین‌دستی») یا از آن خرید می‌کند (معاملهٔ «بالادستی»). طبق قواعد فعلی استاندارد بین‌المللی حسابداری ۲۸ (IAS 28)، سود یا زیان این معامله‌ها فقط به اندازهٔ سهم سایر سهامداران شرکت وابسته شناسایی میشود. سهم خود سرمایهگذار حذف میشود و تا زمانی که دارایی به شخص ثالث فروخته نشده است، شناسایی نمی‌شود.
مثال فرضی: یک سرمایهگذار ۳۰٪ سهام یک شرکت وابسته را دارد و کالایی را با ۱۰۰ میلیون ریال سود به آن می‌فروشد. تا زمانی که شرکت وابسته این کالا را به مشتری دیگری نفروخته است، سرمایهگذار فقط ۷۰ میلیون ریال (۱۰۰ منهای ۳۰) از این سود را شناسایی می‌کند و ۳۰ میلیون ریال (۳۰٪ × ۱۰۰ میلیون ریال) را حذف می‌کند. همین قاعده یکی از موضوع‌های اصلی بازنگری جاری این استاندارد است که در ادامه به آن می‌پردازیم.
کاهش ارزش سرمایهگذاری
چون مبلغ دفتری با قیمت بازار بهروز نمی‌شود، سرمایهگذار باید بررسی کند که آیا نشانه‌ای از کاهش ارزش وجود دارد یا نه؛ مثلاً افت شدید یا طولانی‌مدت ارزش منصفانهٔ سهام به زیر بهای تمامشده، یا مشکلات مالی جدی شرکت سرمایهپذیر. طبق استانداردهای بین‌المللی، در این حالت مبلغ بازیافتنی سرمایهگذاری با مبلغ دفتری آن مقایسه میشود. مبلغ بازیافتنی یعنی بیشترین مبلغی که سرمایهگذار میتواند از فروش سرمایهگذاری یا از نگهداری آن به دست آورد. اگر این مبلغ کمتر از مبلغ دفتری باشد، مابه‌التفاوت زیان کاهش ارزش است. در اصول حسابداری پذیرفته‌شدهٔ آمریکا (US GAAP)، معیار اصلی این است که کاهش ارزش «غیرموقت» باشد.
مثال فرضی: ثبت یک سرمایهگذاری با روش ارزش ویژه
فرض کنید شرکت «الف» در ابتدای سال ۲۵٪ سهام شرکت «ب» را به ۲۰۰٬۰۰۰ دلار می‌خرد. شرکت «ب» در پایان سال ۵۰٬۰۰۰ دلار سود خالص گزارش می‌کند و ۱۰٬۰۰۰ دلار سود نقدی میان سهامدارانش تقسیم می‌کند.
| رویداد | ثبت در دفاتر شرکت «الف» (دلار) | اثر بر حساب «سرمایهگذاری در شرکت ب» |
|---|---|---|
| خرید ۲۵٪ سهام | بدهکار: سرمایهگذاری در شرکت ب ۲۰۰٬۰۰۰؛ بستانکار: وجه نقد ۲۰۰٬۰۰۰ | افزایش ۲۰۰٬۰۰۰ |
| سهم از سود خالص (۲۵٪ × ۵۰٬۰۰۰) | بدهکار: سرمایهگذاری در شرکت ب ۱۲٬۵۰۰؛ بستانکار: درآمد حاصل از سرمایهگذاری ۱۲٬۵۰۰ | افزایش ۱۲٬۵۰۰ |
| دریافت سهم از سود نقدی (۲۵٪ × ۱۰٬۰۰۰) | بدهکار: وجه نقد ۲٬۵۰۰؛ بستانکار: سرمایهگذاری در شرکت ب ۲٬۵۰۰ | کاهش ۲٬۵۰۰ |
| ماندهٔ پایان سال | ۲۰۰٬۰۰۰ به‌علاوهٔ ۱۲٬۵۰۰ منهای ۲٬۵۰۰ | ۲۱۰٬۰۰۰ |
بدهکار کردن حساب سرمایهگذاری مبلغ آن را بالا می‌برد و بستانکار کردن آن، مبلغش را پایین می‌آورد. نتیجه در صورت‌های مالی شرکت «الف» چنین است:
- صورت سود و زیان: ۱۲٬۵۰۰ دلار درآمد حاصل از سرمایهگذاری (سهم از سود شرکت وابسته).
- ترازنامه: سرمایهگذاری در شرکت «ب» با مبلغ ۲۱۰٬۰۰۰ دلار.
- صورت جریان وجوه نقد: پرداخت ۲۰۰٬۰۰۰ دلاری برای خرید سهام در بخش فعالیت‌های سرمایهگذاری می‌آید. اگر ۲٬۵۰۰ دلار سود سهام دریافتی هم در همین بخش گزارش شود، خالص جریان نقدی خروجی این بخش ۱۹۷٬۵۰۰ دلار (۲۰۰٬۰۰۰ منهای ۲٬۵۰۰) است. طبق استاندارد بین‌المللی فعلی صورت جریان وجوه نقد، سود سهام دریافتی را می‌توان در فعالیت‌های عملیاتی یا سرمایهگذاری طبقه‌بندی کرد. اما به توضیح انجمن حسابداران خبرهٔ رسمی در ژوئیهٔ ۲۰۲۵، استاندارد جدید ارائه و افشا این استاندارد را هم اصلاح کرده است و طبق این اصلاحات، بیشتر شرکت‌ها باید سود سهام دریافتی را در فعالیت‌های سرمایهگذاری نشان دهند.
دقت کنید که ۱۲٬۵۰۰ دلار سود در صورت سود و زیان آمده، اما فقط ۲٬۵۰۰ دلار آن نقد شده است. تحلیلگران هنگام بررسی کیفیت سود شرکت‌هایی که سرمایه‌گذاری‌های بزرگی در شرکت‌های وابسته دارند، به همین فاصله توجه می‌کنند.
مقایسهٔ روش ارزش ویژه با روش‌های دیگر
روش حسابداری هر سرمایهگذاری به میزان اثرگذاری سرمایهگذار بر شرکت سرمایهپذیر بستگی دارد:
| میزان اثرگذاری | نوع رابطه | روش حسابداری | آنچه در صورت سود و زیان سرمایهگذار می‌آید |
|---|---|---|---|
| بدون نفوذ قابل ملاحظه (معمولاً کمتر از ۲۰٪ حق رأی) | سرمایهگذاری عادی | ارزش منصفانه طبق استانداردهای بین‌المللی؛ در استانداردهای ملی ایران، سرمایهگذاری بلندمدت معمولاً به بهای تمامشده پس از کسر کاهش ارزش | سود سهام دریافتی؛ و اگر سرمایهگذاری به ارزش منصفانه نگهداری شود، تغییر ارزش آن در سود و زیان یا سود و زیان جامع |
| نفوذ قابل ملاحظه (معمولاً ۲۰ تا ۵۰٪ حق رأی) | شرکت وابسته | ارزش ویژه | سهم سرمایهگذار از سود یا زیان |
| کنترل مشترک با شریکان دیگر | مشارکت خاص | ارزش ویژه | سهم سرمایهگذار از سود یا زیان |
| کنترل (معمولاً بیش از ۵۰٪ حق رأی) | شرکت فرعی | تلفیق | همهٔ درآمدها و هزینه‌های شرکت فرعی؛ سهم منافع فاقد حق کنترل جداگانه نشان داده میشود |
روش تلفیق
وقتی سرمایهگذار کنترل شرکت سرمایهپذیر را به دست می‌آورد، آن شرکت «شرکت فرعی» میشود و سرمایهگذار «شرکت اصلی» نام می‌گیرد. در این حالت همهٔ دارایی‌ها، بدهی‌ها، درآمدها و هزینه‌های شرکت فرعی با اقلام شرکت اصلی جمع میشود و صورت‌های مالی تلفیقی شکل می‌گیرد. کنترل معمولاً با مالکیت بیش از ۵۰٪ حق رأی همراه است، اما گاهی با سهم کمتر هم به دست می‌آید؛ مثلاً از راه توافق با سهامداران دیگر.
روش بهای تمامشده
در روش بهای تمامشده، سرمایهگذاری با همان مبلغ خرید در ترازنامه می‌ماند و سهم سرمایهگذار از سود شرکت سرمایهپذیر ثبت نمی‌شود. سرمایهگذار فقط سود سهامی را که حق دریافتش را پیدا می‌کند، درآمد به حساب می‌آورد. این روش امروز بیشتر در صورت‌های مالی جداگانهٔ شرکت اصلی و در برخی چارچوب‌های ملی کاربرد دارد.
روش ارزش ویژه در ایران
در ایران، استاندارد حسابداری شمارهٔ ۲۰ به سرمایهگذاری در واحدهای تجاری وابسته و مشارکت‌های خاص می‌پردازد و روش ارزش ویژه را برای آن‌ها مقرر کرده است. در گزارش‌های شرکت‌های بورسی، اثر این روش معمولاً در صورت‌های مالی تلفیقی گروه دیده میشود؛ در صورت‌های مالی جداگانهٔ خود شرکت سرمایهگذار، این سرمایه‌گذاری‌ها اغلب به بهای تمامشده منعکس می‌شوند. به همین دلیل، سود یک شرکت هلدینگ در صورت‌های مالی جداگانه و تلفیقی ممکن است تفاوت چشمگیری داشته باشد.
ارزش دفتری در برابر ارزش بازار: نمونهٔ برکشایر هاتاوی
یکی از ویژگی‌های مهم روش ارزش ویژه این است که مبلغ دفتری سرمایهگذاری با قیمت روز سهام تغییر نمی‌کند. گزارش سالانهٔ ۲۰۲۵ برکشایر هاتاوی نمونهٔ روشنی از این موضوع است. طبق این گزارش، برکشایر در پایان ۲۰۲۵ مالک ۲۷٫۵٪ سهام کرافت هاینز (Kraft Heinz) و ۲۶٫۹٪ سهام اکسیدنتال پترولیوم (Occidental Petroleum) بود و هر دو را با روش ارزش ویژه ثبت می‌کرد.
| سرمایهگذاری (میلیون دلار) | مبلغ دفتری پایان ۲۰۲۴ | ارزش بازار پایان ۲۰۲۴ | مبلغ دفتری پایان ۲۰۲۵ | ارزش بازار پایان ۲۰۲۵ |
|---|---|---|---|---|
| کرافت هاینز | ۱۳٬۳۹۵ | ۹٬۹۹۴ | ۸٬۶۳۴ | ۷٬۸۹۷ |
| اکسیدنتال پترولیوم | ۱۷٬۲۸۷ | ۱۳٬۰۵۳ | ۱۰٬۸۹۴ | ۱۰٬۸۹۴ |
در پایان ۲۰۲۴، مبلغ دفتری سرمایهگذاری در کرافت هاینز حدود ۳٫۴ میلیارد دلار و در اکسیدنتال حدود ۴٫۲ میلیارد دلار بیشتر از ارزش بازار آن‌ها بود. طبق همین گزارش، برکشایر در سه‌ماههٔ دوم ۲۰۲۵ حدود ۵ میلیارد دلار زیان کاهش ارزش (پیش از مالیات) برای سهام کرافت هاینز و در سه‌ماههٔ چهارم ۲۰۲۵ حدود ۵٫۷ میلیارد دلار برای سهام اکسیدنتال ثبت کرد. هر یک از این دو ثبت، مبلغ دفتری سرمایهگذاری را به ارزش بازار آن در همان زمان رساند. این زیان‌ها هم در قلم «سهم برکشایر از سود» همین شرکت‌ها ثبت شد، نه در قلمی جداگانه. با این حال، در پایان ۲۰۲۵ مبلغ دفتری کرافت هاینز باز هم حدود ۷۳۷ میلیون دلار بالاتر از ارزش بازار آن بود.
همین گزارش نکتهٔ دیگری را هم نشان می‌دهد. نمایندگان برکشایر ۱۹ مه ۲۰۲۵ از هیئت‌مدیرهٔ کرافت هاینز کناره گرفتند و از آن پس، اطلاعات مالی که برکشایر از کرافت هاینز می‌گرفت به همان اطلاعاتی محدود شد که این شرکت برای عموم منتشر می‌کرد. به همین دلیل، برکشایر از سه‌ماههٔ دوم ۲۰۲۵ سهم خود از نتایج کرافت هاینز را با یک سه‌ماهه تأخیر ثبت کرد. این نمونه نشان می‌دهد که حضور در هیئتمدیره و دسترسی به اطلاعات، چه نقش مهمی در رابطهٔ سرمایهگذار و شرکت وابسته دارد.
تحولات اخیر: بازنگری استاندارد روش ارزش ویژه
قواعد بین‌المللی روش ارزش ویژه در استاندارد بین‌المللی حسابداری ۲۸ آمده است. این استاندارد سال‌ها پرسش‌های اجرایی بی‌پاسخ داشت؛ برای نمونه اینکه اگر سرمایهگذار سهم بیشتری از شرکت وابسته بخرد، حساب‌ها را چگونه باید تنظیم کند. هیئت استانداردهای بین‌المللی حسابداری برای پاسخ به این پرسش‌ها، ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۴ پیش‌نویس بازنگری این استاندارد را منتشر کرد. طبق صفحهٔ رسمی این پروژه، مهلت اظهارنظر دربارهٔ پیش‌نویس ۲۰ ژانویهٔ ۲۰۲۵ به پایان رسید.
پیشنهادهای اصلی پیش‌نویس
مؤسسهٔ حسابرسی کی‌پی‌ام‌جی (KPMG) در تحلیلی که ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۴ منتشر کرد، مهم‌ترین پیشنهادهای این پیش‌نویس را چنین برشمرد:
- سرمایهگذار سود و زیان همهٔ معامله‌های بالادستی و پایین‌دستی با شرکت‌های وابسته و مشارکت‌های خاص را به‌طور کامل شناسایی کند؛ یعنی قاعدهٔ حذف سهم سرمایهگذار، که در بخش‌های قبل توضیح داده شد، کنار گذاشته شود.
- برای سنجش کاهش ارزش، افت ارزش منصفانه با مبلغ دفتری سرمایهگذاری مقایسه شود، نه با بهای تمام‌شدهٔ اولیهٔ آن.
- اگر سرمایهگذار سهم بیشتری بخرد و همچنان نفوذ قابل ملاحظه داشته باشد، سهم قبلی از نو ارزش‌گذاری نشود. در این حالت، مبلغ پرداختی با سهم اضافی سرمایهگذار از ارزش منصفانهٔ دارایی‌ها و بدهی‌های شرکت وابسته مقایسه میشود. اگر مبلغ پرداختی بیشتر باشد، مازاد آن «سرقفلی» است و جزو مبلغ دفتری سرمایهگذاری قرار می‌گیرد؛ اگر کمتر باشد، تفاوت به‌صورت سود ناشی از خرید زیر قیمت در صورت سود و زیان می‌آید.
تصمیمهای موقت هیئت در ۲۰۲۶
هیئت پس از بررسی نظرها، در نشست مه ۲۰۲۶ پیشنهاد اولیهٔ خود دربارهٔ معامله با شرکت‌های وابسته را تعدیل کرد. به گزارش پایگاه آی‌ای‌اس پلاس (IAS Plus) وابسته به مؤسسهٔ دیلویت (Deloitte)، ۱۲ عضو از ۱۳ عضو هیئت به‌طور موقت موافقت کردند که سرمایهگذار یکی از دو رویه را انتخاب کند: شناسایی کامل سود و زیان این معامله‌ها یا شناسایی محدود آن، مانند قاعدهٔ فعلی. تنها استثنا انتقال یک «کسب‌وکار» است که سود و زیانش در هر حال به‌طور کامل شناسایی میشود.
طبق صفحهٔ رسمی پروژه، هیئت در نشست ۲۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۶ بررسی پیشنهادها را ادامه داد و به‌طور موقت تصمیم گرفت که هر شرکت رویهٔ انتخابی خود را در این زمینه افشا کند. گام بعدی این پروژه، انتشار اصلاحیهٔ نهایی اعلام شده است.
تا زمان نگارش این مطلب، تصمیم نهایی دربارهٔ زمان اجرای استاندارد بازنگری‌شده منتشر نشده بود. به گزارش آی‌ای‌اس پلاس، کارکنان فنی هیئت برای نشست ۲۲ تا ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶ پیشنهاد کرده‌اند که این استاندارد برای دوره‌های مالی شروع‌شده از ۱ ژانویهٔ ۲۰۳۰ لازم‌الاجرا شود؛ به شرط آنکه هیئت آن را در نیمهٔ اول ۲۰۲۷ منتشر کند. به پیشنهاد آن‌ها، اجرای زودتر هم مجاز خواهد بود.
استاندارد جدید ارائه و افشا و جای سهم سود شرکت‌های وابسته
تغییر مهم دیگر به شکل صورت سود و زیان مربوط است. هیئت استانداردهای بین‌المللی حسابداری در آوریل ۲۰۲۴ استاندارد بین‌المللی گزارشگری مالی ۱۸ را با عنوان «ارائه و افشا در صورت‌های مالی» منتشر کرد. به اعلام هیئت، این استاندارد برای دوره‌های مالی شروع‌شده از ۱ ژانویهٔ ۲۰۲۷ لازم‌الاجراست و اجرای زودتر آن هم مجاز است.
استاندارد جدید اقلام صورت سود و زیان را در پنج دسته قرار می‌دهد: عملیاتی، سرمایهگذاری، تأمین مالی، مالیات بر درآمد و عملیات متوقف‌شده. به توضیح انجمن حسابداران خبرهٔ رسمی در ژوئیهٔ ۲۰۲۵، درآمدها و هزینه‌های دارایی‌هایی که با روش ارزش ویژه ثبت می‌شوند، همیشه در دستهٔ سرمایهگذاری می‌آیند؛ حتی اگر سرمایهگذاری در این دارایی‌ها فعالیت اصلی شرکت باشد. پس شرکتی که صورت‌های مالی خود را طبق استانداردهای بین‌المللی تهیه می‌کند و تاکنون سهم سود شرکت‌های وابسته را جزو سود عملیاتی نشان می‌داده است، با اجرای این استاندارد باید آن را بیرون از سود عملیاتی گزارش کند.
مزایا و محدودیت‌های روش ارزش ویژه
مهم‌ترین مزیت‌های این روش عبارت‌اند از:
- تصویر کامل‌تر و دقیق‌تری از منافع اقتصادی سرمایهگذار در شرکت سرمایهپذیر می‌دهد، زیرا سهم سرمایهگذار از سود را همان زمانی نشان می‌دهد که سود ایجاد میشود، نه وقتی که تقسیم میشود.
- مانع میشود سرمایهگذار با اثرگذاری بر سیاست تقسیم سود شرکت وابسته، سود خود را بیشتر یا کمتر از واقع نشان دهد.
- گزارش‌های مالی را در طول زمان کامل‌تر و سازگارتر می‌کند و نشان می‌دهد وضع مالی شرکت سرمایهپذیر چگونه بر سرمایهگذار اثر می‌گذارد.
این روش محدودیت‌هایی هم دارد:
- بخشی از سود گزارش‌شده نقد نیست و ممکن است هرگز به صورت سود سهام به سرمایهگذار نرسد.
- مبلغ دفتری ممکن است با ارزش بازار فاصلهٔ زیادی داشته باشد؛ همان‌طور که در نمونهٔ برکشایر هاتاوی دیده شد.
- دارایی‌ها و بدهی‌های شرکت وابسته جداگانه در ترازنامهٔ سرمایهگذار نمی‌آیند؛ برای مثال بدهی‌های سنگین آن فقط در یادداشت‌های توضیحی دیده میشود.
- تشخیص نفوذ قابل ملاحظه به قضاوت نیاز دارد و ممکن است دو شرکت، سرمایه‌گذاری‌های مشابه را به شکل متفاوتی ثبت کنند.
پرسش‌های متداول
تفاوت روش ارزش ویژه و روش بهای تمامشده چیست؟
در روش ارزش ویژه، سرمایهگذار سهم خود از سود یا زیان شرکت سرمایهپذیر را در هر دوره شناسایی می‌کند. سود سهام دریافتی در این روش بازگشت بخشی از سرمایهگذاری است و مبلغ دفتری آن را کم می‌کند. در روش بهای تمامشده، سرمایهگذاری با همان مبلغ خرید باقی می‌ماند و فقط سود سهام دریافتی درآمد شناخته میشود.
آیا سرمایهگذاری در شرکت دیگر با تحصیل آن یکسان است؟
نه. شرکت میتواند به هر میزان در شرکت دیگری سرمایهگذاری کند، اما فقط وقتی آن را «تحصیل» کرده است که کنترلش را به دست آورد. کنترل معمولاً با مالکیت بیش از ۵۰٪ حق رأی همراه است. سرمایهگذار با سهم کمتر هم ممکن است نفوذ قابل ملاحظه داشته باشد؛ در این حالت شرکت سرمایهپذیر «وابسته» است، نه «فرعی»، و روش ارزش ویژه به کار می‌رود.
آیا داشتن ۲۰٪ سهام همیشه به معنای استفاده از روش ارزش ویژه است؟
نه. عدد ۲۰٪ فقط یک فرض است. اگر توافق‌ها یا شرایط دیگر نشان دهد سرمایهگذار در عمل نفوذی ندارد، از این روش استفاده نمی‌شود. سهم ۲۲٫۱٪ برکشایر هاتاوی در امریکن اکسپرس که در بالا به آن اشاره شد، نمونه‌ای از همین وضعیت است.
چرا سود سهام دریافتی در روش ارزش ویژه درآمد نیست؟
چون سرمایهگذار سهم خود از سود شرکت سرمایهپذیر را پیش‌تر و در زمان ایجاد آن شناسایی کرده است. اگر سود سهام را دوباره درآمد ثبت کند، یک سود دو بار شناسایی میشود. پس دریافت سود سهام فقط شکل دارایی را عوض می‌کند: وجه نقد زیاد و حساب سرمایهگذاری کم میشود.
اگر شرکت وابسته زیان‌ده باشد چه میشود؟
سهم سرمایهگذار از زیان، مبلغ دفتری سرمایهگذاری را کم می‌کند و در صورت سود و زیان سرمایهگذار، زیان ثبت میشود. اگر مبلغ دفتری به صفر برسد، معمولاً زیان بیشتری ثبت نمی‌شود؛ مگر آنکه سرمایهگذار برای جبران زیان‌های شرکت وابسته تعهدی داشته باشد.
آیا مبلغ سرمایهگذاری در روش ارزش ویژه همان ارزش بازار سهام است؟
نه. این مبلغ از بهای خرید شروع میشود و با سهم سود، سهم زیان و سود سهام دریافتی تغییر می‌کند. ارزش بازار فقط وقتی اثر مستقیم می‌گذارد که نشانه‌ای از کاهش ارزش وجود داشته باشد و سرمایهگذار زیان کاهش ارزش ثبت کند.
قواعد روش ارزش ویژه قرار است چه تغییری کند؟
هیئت استانداردهای بین‌المللی حسابداری در حال نهایی کردن بازنگری استاندارد ۲۸ است. بر پایهٔ تصمیمهای موقت این هیئت در مه و ژوئیهٔ ۲۰۲۶، سرمایهگذار میتواند برای سود و زیان معامله با شرکت‌های وابسته، شناسایی کامل یا محدود را برگزیند و باید رویهٔ خود را افشا کند. کارکنان فنی هیئت اجرای استاندارد بازنگری‌شده را از ۱ ژانویهٔ ۲۰۳۰ پیشنهاد کرده‌اند، اما تا زمان نگارش این مطلب تصمیم نهایی در این باره منتشر نشده بود.
جمع‌بندی
روش ارزش ویژه برای سرمایه‌گذاری‌هایی به کار می‌رود که سرمایهگذار بر آن‌ها نفوذ قابل ملاحظه یا کنترل مشترک دارد؛ معمولاً با مالکیت ۲۰ تا ۵۰٪ حق رأی. سرمایهگذاری ابتدا به بهای تمامشده ثبت میشود و سپس با سهم سرمایهگذار از سود، زیان و سود سهام شرکت سرمایهپذیر تعدیل میشود. سهم سود مبلغ دفتری را بالا می‌برد و سهم زیان و سود سهام دریافتی آن را پایین می‌آورد.
این روش رابطهٔ اقتصادی دو شرکت را بهتر از روش بهای تمامشده نشان می‌دهد، اما خوانندهٔ صورت‌های مالی باید بداند که بخشی از این سود نقد نیست و مبلغ دفتری با ارزش بازار یکی نیست. بازنگری جاری استاندارد بین‌المللی و اجرای استاندارد جدید ارائه و افشا از ۲۰۲۷، شیوهٔ گزارش این سرمایه‌گذاری‌ها را تغییر می‌دهد و سرمایه‌گذاران و تحلیلگران باید این تغییرها را دنبال کنند.
نظرات کاربران