فارکس چیست؟

فارکس (Forex یا FX)، کوتاه‌شدهٔ عبارت انگلیسی Foreign Exchange به معنای «مبادلهٔ ارز خارجی»، بازار جهانی خرید و فروش ارزهای کشورها در برابر یکدیگر است. این بازار ساختمان یا بورس مرکزی ندارد و معاملاتش در شبکه‌ای الکترونیکی از بانک‌ها، کارگزاران، شرکت‌ها، سرمایه‌گذاران نهادی و معامله‌گران خرد انجام می‌شود. فارکس بزرگ‌ترین و نقدشونده‌ترین بازار مالی جهان است؛ به گزارش بانک تسویه‌های بین‌المللی (BIS) در دسامبر ۲۰۲۵، میانگین معاملات روزانهٔ آن در آوریل ۲۰۲۵ به ۹٫۵ تریلیون دلار رسید.

در زبان روزمره، «فارکس» بیشتر به معاملهٔ اینترنتی ارزها از طریق کارگزاران آنلاین گفته می‌شود. اما این واژه در معنای دقیق، کل بازار جهانی ارز را در بر می‌گیرد: از نرخی که بانک برای تبدیل پول یک مسافر اعلام می‌کند تا معاملات چندمیلیارددلاری بانک‌ها و صندوق‌های سرمایه‌گذاری.

نکات کلیدی

• فارکس بازار جهانی و غیرمتمرکز مبادلهٔ ارزهاست. بیشتر معاملات آن خارج از بورس (Over-the-Counter یا OTC)، یعنی مستقیم میان دو طرف و با واسطه‌گری بانک‌ها و معامله‌گران بزرگ، انجام می‌شود.
• به گزارش BIS در دسامبر ۲۰۲۵، در آوریل ۲۰۲۵ روزانه حدود ۹٫۵ تریلیون دلار ارز معامله شد. بر پایهٔ نتایج مقدماتی همین نظرسنجی، دلار آمریکا در یک طرف حدود ۸۹٪ معاملات حضور داشت.
• ارزها به‌صورت جفت‌ارز معامله می‌شوند و قیمت هر جفت‌ارز نشان می‌دهد یک واحد از ارز اول چند واحد از ارز دوم می‌ارزد.
• ابزارهای اصلی این بازار معاملات نقدی، سلف، سوآپ ارزی، قرارداد آتی و اختیار معامله‌اند.
• اهرم، سود و زیان را چند برابر می‌کند. کمیسیون معاملات آتی کالای آمریکا (CFTC) در دسامبر ۲۰۲۴ با استناد به افشای ریسک شش کارگزار فعال در آمریکا اعلام کرد که بیش از نیمی از حساب‌های فارکس معامله‌گران خرد نزد این کارگزاران زیان‌ده بوده است.

فارکس به زبان ساده

بازار فارکس نرخ برابری بیشتر ارزهای جهان را در برابر یکدیگر تعیین می‌کند. وقتی مسافری دلارهایش را در بانک یا صرافی به یورو تبدیل می‌کند، مقدار یورویی که می‌گیرد بر پایهٔ نرخ جاری همین بازار حساب می‌شود. اگر پنیر وارداتی فرانسوی در فروشگاه‌های آمریکا ناگهان گران‌تر شود، یکی از دلایل ممکن این است که یورو در بازار فارکس در برابر دلار گران شده است.

معامله‌گران فارکس می‌کوشند از تغییر مداوم ارزش ارزها سود ببرند. برای نمونه، معامله‌گری که انتظار دارد پوند انگلیس در برابر دلار گران شود، با دلارهایش پوند می‌خرد. اگر پیش‌بینی‌اش درست باشد و پوند گران شود، آن را دوباره به دلار تبدیل می‌کند و مابه‌التفاوت، سود او خواهد بود.

همهٔ فعالان این بازار سفته‌باز نیستند؛ یعنی همه فقط برای سود گرفتن از نوسان قیمت معامله نمی‌کنند. شرکت‌های بین‌المللی برای پرداخت به تأمین‌کنندگان خارجی، تبدیل درآمدهای ارزی یا تأمین نقدینگی ارزی مورد نیازشان به این بازار می‌آیند. این شرکت‌ها بیشتر برای رفع نیازهای عملیاتی یا پوشش ریسک نوسان نرخ ارز معامله می‌کنند، نه برای سود گرفتن از پیش‌بینی قیمت.

جفت‌ارز چیست و قیمت آن چگونه خوانده می‌شود؟

در فارکس هر معامله یعنی خرید یک ارز و فروش هم‌زمان ارزی دیگر. به همین دلیل ارزها همیشه به‌صورت جفت‌ارز (Currency Pair) نوشته می‌شوند؛ مانند:

• USD/CAD: دلار آمریکا در برابر دلار کانادا
• EUR/USD: یورو در برابر دلار آمریکا
• USD/JPY: دلار آمریکا در برابر ین ژاپن

به ارز اول «ارز پایه» (Base Currency) و به ارز دوم «ارز مظنه» (Quote Currency) می‌گویند. قیمت جفت‌ارز نشان می‌دهد برای خرید یک واحد از ارز پایه چند واحد از ارز مظنه لازم است.

مثال فرضی: اگر قیمت USD/CAD برابر ۱٫۲۵۶۹ باشد، برای خرید یک دلار آمریکا باید ۱٫۲۵۶۹ دلار کانادا پرداخت. اگر این قیمت به ۱٫۳۳۳۶ برسد، خرید همان یک دلار ۱٫۳۳۳۶ دلار کانادا هزینه دارد؛ یعنی دلار آمریکا در برابر دلار کانادا تقویت شده است. به همین ترتیب، اگر قیمت GBP/USD برابر ۱٫۱۵ باشد، هر پوند انگلیس ۱٫۱۵ دلار آمریکا می‌ارزد.

قیمت خرید، قیمت فروش و اسپرد

برای هر جفت‌ارز در هر لحظه دو قیمت اعلام می‌شود. این قیمت‌ها را کارگزار یا «بازارساز» (Market Maker)، یعنی نهادی که پیوسته آمادهٔ خرید و فروش است، اعلام می‌کند:

• قیمت پیشنهادی خرید (Bid): قیمتی که کارگزار یا بازارساز با آن ارز پایه را از شما می‌خرد؛ یعنی اگر بفروشید، با همین قیمت فروخته‌اید.
• قیمت پیشنهادی فروش (Ask): قیمتی که کارگزار یا بازارساز با آن ارز پایه را به شما می‌فروشد؛ یعنی اگر بخرید، با همین قیمت خریده‌اید. این قیمت کمی بالاتر از Bid است.
• اسپرد (Spread): فاصلهٔ میان این دو قیمت است و بخش اصلی هزینهٔ معامله را تشکیل می‌دهد.

پیپ و لات

واحد رایج سنجش تغییر قیمت در فارکس «پیپ» (Pip) نام دارد. در بیشتر جفت‌ارزها یک پیپ برابر رقم چهارم اعشار (۰٫۰۰۰۱) است و در جفت‌ارزهایی که ین ژاپن در آن‌ها حضور دارد، برابر رقم دوم اعشار (۰٫۰۱).

حجم معامله هم با واحدی به نام «لات» (Lot) سنجیده می‌شود:

• میکرولات: ۱٬۰۰۰ واحد از ارز پایه
• مینی‌لات: ۱۰٬۰۰۰ واحد از ارز پایه
• لات استاندارد: ۱۰۰٬۰۰۰ واحد از ارز پایه

معاملات معمولاً در مضرب‌هایی از این واحدها انجام می‌شود؛ برای مثال، معامله‌گر می‌تواند هفت میکرولات (۷٬۰۰۰ واحد)، سه مینی‌لات (۳۰٬۰۰۰ واحد) یا ۷۵ لات استاندارد (۷٬۵۰۰٬۰۰۰ واحد) معامله کند.

مثال فرضی: فرض کنید کارگزار شما قیمت EUR/USD را ۱٫۱۰۰۰ (Bid) و ۱٫۱۰۰۲ (Ask) اعلام کند. اسپرد ۰٫۰۰۰۲، یعنی ۲ پیپ است. در یک لات استاندارد، ارزش هر پیپ ۱۰ دلار است (۱۰۰٬۰۰۰ × ۰٫۰۰۰۱)؛ پس هزینهٔ اسپرد این معامله ۲۰ دلار می‌شود (۱۰۰٬۰۰۰ × ۰٫۰۰۰۲).

جفت‌ارزهای اصلی و کراس‌ها

دلار آمریکا فعال‌ترین ارز بازار فارکس است و رایج‌ترین جفت‌ارزها دلار را در برابر یورو، ین ژاپن، پوند انگلیس و دلار استرالیا قرار می‌دهند. هفت جفت‌ارز زیر که دلار را در برابر ارزهای بزرگ اقتصادهای پیشرفته قرار می‌دهند، بخش عمدهٔ معاملات فارکس را تشکیل می‌دهند و «جفت‌ارزهای اصلی» (Majors) نام دارند:

• EUR/USD: یورو / دلار آمریکا
• USD/JPY: دلار آمریکا / ین ژاپن
• GBP/USD: پوند انگلیس / دلار آمریکا
• AUD/USD: دلار استرالیا / دلار آمریکا
• USD/CAD: دلار آمریکا / دلار کانادا
• USD/CHF: دلار آمریکا / فرانک سوئیس
• NZD/USD: دلار نیوزیلند / دلار آمریکا

به جفت‌ارزهایی که دلار آمریکا در آن‌ها نیست «کراس» (Cross) می‌گویند. رایج‌ترین کراس‌ها یورو در برابر پوند (EUR/GBP) و یورو در برابر ین (EUR/JPY) هستند.

چه کسانی در فارکس معامله می‌کنند؟

در گذشته، معامله در بازار ارز بیشتر در اختیار دولت‌ها، بانک‌های بزرگ، شرکت‌های چندملیتی و صندوق‌های پوشش ریسک (Hedge Funds) بود. امروز بسیاری از کارگزاران به افراد عادی هم اجازه می‌دهند حساب باز کنند و از طریق سکوهای معاملاتی اینترنتی ارز بخرند و بفروشند.

این کار با مراجعه به صرافی فرق دارد: اسکناسی دست‌به‌دست نمی‌شود و همه‌چیز الکترونیکی است. معامله‌گر در واقع روی بالا یا پایین رفتن ارزش یک ارز «موقعیت» (Position) می‌گیرد تا از تغییر قیمت سود ببرد. بسیاری از کارگزاران آنلاین هم به‌جای تحویل واقعی ارز، قراردادهایی مانند «قرارداد مابه‌التفاوت» (CFD) عرضه می‌کنند که فقط سود یا زیان ناشی از تغییر قیمت را تسویه می‌کند.

با این همه، بخش اصلی معاملات هنوز در دست نهادهای مالی است. بر پایهٔ نتایج مقدماتی نظرسنجی سه‌سالانهٔ BIS که در سپتامبر ۲۰۲۵ منتشر شد، در آوریل ۲۰۲۵ حدود ۴۶٪ معاملات جهانی ارز میان خود بانک‌ها و معامله‌گران بزرگ (بازار بین‌بانکی) انجام شد. سهم معاملات این معامله‌گران با «دیگر نهادهای مالی»، مانند بانک‌های کوچک‌تر، سرمایه‌گذاران نهادی و صندوق‌های پوشش ریسک، ۵۰٪ بود و مشتریان غیرمالی، مانند شرکت‌های تولیدی و بازرگانی، تنها ۵٪ معاملات را انجام دادند.

ساعات معامله و مراکز اصلی بازار

فارکس بازاری شبانه‌روزی است و پنج روز در هفته، از آغاز هفتهٔ کاری در آسیا و اقیانوسیه تا پایان روز جمعه در نیویورک، بی‌وقفه فعال است. با بسته شدن یک مرکز مالی، مرکز دیگری در منطقهٔ زمانی بعدی کارش را آغاز می‌کند؛ به همین دلیل معمولاً از چهار جلسهٔ معاملاتی سیدنی، توکیو، لندن و نیویورک نام می‌برند.

با این حال، معاملات در چند مرکز مالی بزرگ متمرکز است. به گزارش BIS در سپتامبر ۲۰۲۵، در آوریل ۲۰۲۵ میزهای معاملاتی مستقر در بریتانیا، ایالات متحده، سنگاپور و هنگ‌کنگ واسطهٔ سه‌چهارم کل معاملات ارز جهان بودند. سهم بریتانیا حدود ۳۸٪ و سهم آمریکا حدود ۱۹٪ بود؛ سنگاپور با رشدی چشمگیر به ۱۱٫۸٪ رسید و سهم هنگ‌کنگ در ۷٪ ثابت ماند. توکیو نیز از مراکز مهم معاملات ارز به شمار می‌رود.

آمارهای منطقه‌ای هم بزرگی این بازار را نشان می‌دهند. کمیتهٔ ارز خارجی (Foreign Exchange Committee) که با پشتیبانی بانک فدرال رزرو نیویورک فعالیت می‌کند، در اوت ۲۰۲۶ اعلام کرد میانگین معاملات روزانهٔ ابزارهای ارزی خارج از بورس در آمریکای شمالی در آوریل ۲۰۲۶ به ۱٬۳۸۲٫۴ میلیارد دلار رسید؛ یعنی ۵٫۹٪ بیشتر از اکتبر ۲۰۲۵ و ۰٫۳٪ بیشتر از آوریل ۲۰۲۵.

انواع بازارها و ابزارهای فارکس

بازار ارز فقط به خرید و فروش آنی محدود نمی‌شود. فعالان بازار بسته به هدف خود از چند ابزار اصلی استفاده می‌کنند.

بازار نقدی (Spot)

بازار نقدی ساده‌ترین بخش فارکس است. معاملهٔ نقدی توافقی است برای خرید یک ارز و فروش ارزی دیگر با نرخ جاری بازار. نرخ در روز معامله تعیین می‌شود، اما پول در «روز ارزش» (Value Date) جابه‌جا می‌شود؛ این روز برای بیشتر جفت‌ارزها دو روز کاری پس از معامله است. مهم‌ترین استثنا جفت‌ارز دلار آمریکا و دلار کانادا است که یک روز کاری بعد تسویه می‌شود.

قیمت‌ها در بازار نقدی ممکن است نوسان زیادی داشته باشند. نوسان‌های کوتاه‌مدت بیشتر از معاملات مبتنی بر تحلیل تکنیکال اثر می‌پذیرند؛ یعنی معاملاتی که به جهت و سرعت حرکت قیمت توجه دارند. اما تغییرات بلندمدت بیشتر از عوامل بنیادی مانند نرخ بهره، تورم و رشد اقتصادی کشورها سرچشمه می‌گیرد.

بازار سلف (Forward)

در معاملهٔ سلف، دو طرف امروز بر سر نرخ توافق می‌کنند، اما تسویه در تاریخی دیرتر از موعد معمول بازار نقدی انجام می‌شود. نرخ سلف از جمع یا تفریق نرخ نقدی با «نقاط سلف» (Forward Points) به دست می‌آید و این نقاط، تفاوت نرخ بهرهٔ دو ارز را نشان می‌دهند.

بیشتر قراردادهای سلف سررسیدی کمتر از یک سال دارند، هرچند برای مدت طولانی‌تر هم بسته می‌شوند. این قراردادها سفارشی‌اند: دو طرف مبلغ و تاریخ تسویه را بر اساس نیاز خود تعیین می‌کنند و تسویه در هر روزی ممکن است که در هیچ‌یک از دو کشور تعطیل رسمی یا آخر هفته نباشد.

مثال فرضی: نرخ نقدی EUR/USD را ۱٫۱۰، نرخ بهرهٔ سالانهٔ دلار را ۴٪ و نرخ بهرهٔ سالانهٔ یورو را ۲٪ فرض کنید. نرخ سلف یک‌ساله تقریباً چنین به دست می‌آید:

نرخ سلف = نرخ نقدی × (۱ + نرخ بهرهٔ ارز مظنه) ÷ (۱ + نرخ بهرهٔ ارز پایه) = ۱٫۱۰ × ۱٫۰۴ ÷ ۱٫۰۲ ≈ ۱٫۱۲۱۶

بنابراین نقاط سلف مثبت و حدود ۰٫۰۲۱۶ (۲۱۶ پیپ) است. به زبان ساده، ارزی که نرخ بهرهٔ بالاتری دارد (در این مثال دلار) در قرارداد سلف ارزان‌تر از نرخ نقدی معامله می‌شود.

سوآپ ارزی (FX Swap)

سوآپ ارزی ترکیبی از یک معاملهٔ نقدی و یک معاملهٔ سلف در جهت مخالف است. یک طرف امروز ارز «الف» را می‌دهد و ارز «ب» را می‌گیرد و در تاریخی مشخص در آینده، همین مبادله را با نرخی از پیش توافق‌شده برعکس می‌کند. بانک‌ها و شرکت‌ها از این ابزار برای تأمین نقدینگی ارزی کوتاه‌مدت و پوشش ریسک نرخ ارز استفاده می‌کنند.

بازار آتی (Futures)

برخلاف بیشتر بخش‌های بازار ارز، قراردادهای آتی ارز در بورس‌های رسمی معامله می‌شوند که مشهورترین آن‌ها بورس کالای شیکاگو (CME) است. در قرارداد آتی، دو طرف متعهد می‌شوند در تاریخی مشخص و با قیمتی از پیش تعیین‌شده ارزی را مبادله کنند. تفاوت اصلی با قرارداد سلف این است که حجم و سررسید قرارداد آتی استاندارد است و اتاق پایاپای بورس، انجام تعهدات را تضمین می‌کند.

شرکت‌هایی که بخش بزرگی از کسب‌وکارشان بین‌المللی است، از قراردادهای آتی برای پوشش ریسک نوسان شدید نرخ ارز استفاده می‌کنند. این بازار برای سفته‌بازان نیز جذاب است.

اختیار معامله ارز (Option)

اختیار معامله به خریدارش حق می‌دهد، اما او را ملزم نمی‌کند، که ارزی را در تاریخی معین و با نرخی معین بخرد یا بفروشد. خریدار برای این حق مبلغی به نام «پرمیوم» یا بهای اختیار (Premium) می‌پردازد. این ابزار هم برای پوشش ریسک و هم برای سفته‌بازی به کار می‌رود.

سهم هر ابزار از معاملات

نتایج مقدماتی نظرسنجی سه‌سالانهٔ BIS که در سپتامبر ۲۰۲۵ منتشر شد، سهم ابزارهای اصلی را در آوریل ۲۰۲۵ چنین نشان می‌دهد:

ابزار	سهم از کل معاملات ارز (آوریل ۲۰۲۵)	تغییر نسبت به آوریل ۲۰۲۲
سوآپ ارزی	۴۲٪	حجم اندکی بیشتر شد، اما سهم از ۵۱٪ پایین آمد
معاملات نقدی	۳۱٪	حجم ۴۲٪ بیشتر شد و سهم از ۲۸٪ بالا رفت
سلف	۱۹٪	حجم ۶۰٪ بیشتر شد و سهم از ۱۵٪ بالا رفت

بر پایهٔ همین گزارش، حجم معاملات اختیار معامله ارز نیز در این سه سال بیش از دو برابر شد.

حجم بازار فارکس و تحولات اخیر

جامع‌ترین آمار این بازار را BIS هر سه سال یک بار با «نظرسنجی سه‌سالانهٔ بانک‌های مرکزی» (Triennial Central Bank Survey) گردآوری می‌کند. بر پایهٔ نتایج مقدماتی این نظرسنجی که ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۵ منتشر شد، میانگین معاملات روزانهٔ فارکس در آوریل ۲۰۲۵ به ۹٫۶ تریلیون دلار رسید؛ ۲۸٪ بیشتر از ۷٫۵ تریلیون دلارِ سه سال پیش از آن. BIS در گزارش فصلی دسامبر ۲۰۲۵ رقم نهایی را ۹٫۵ تریلیون دلار در روز و رشد را ۲۷٪ نسبت به آوریل ۲۰۲۲ اعلام کرد؛ بالاترین رقمی که تا آن زمان ثبت شده بود.

یک مقایسهٔ ساده بزرگی این عدد را روشن‌تر می‌کند. به گزارش BIS در دسامبر ۲۰۲۵، حجم معاملات روزانهٔ فارکس در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۰ برابر تولید ناخالص داخلی روزانهٔ جهان بود؛ این نسبت در سال ۱۹۹۲ فقط ۱۲ برابر بود. حجم این معاملات در سال ۲۰۲۵ همچنین حدود ۷۰ برابر حجم تجارت جهانی در همان مدت بود. به گفتهٔ BIS، معاملاتی که انگیزهٔ مالی دارند اکنون بر معاملاتی که برای خرید و فروش کالا و خدمات انجام می‌شوند، غلبه یافته‌اند.

بخشی از جهش معاملات در آوریل ۲۰۲۵ به رویدادهای همان ماه برمی‌گشت. به تحلیل BIS در دسامبر ۲۰۲۵، این رشد تا حدی به معاملات پیرامون اخبار تعرفه‌های گمرکی آمریکا و پوشش ریسک موقعیت‌های دلاری مربوط بود. برآورد BIS نشان می‌دهد بیش از ۱٫۵ تریلیون دلار از میانگین معاملات روزانهٔ آن ماه، حاصل موج معاملاتی بود که پس از اعلام این تعرفه‌ها و افت ناگهانی ارزش دلار به راه افتاد.

سهم ارزها از معاملات جهانی

دلار آمریکا همچنان ارز محوری فارکس است. جدول زیر سهم ارزهای اصلی را بر پایهٔ نتایج مقدماتی BIS (سپتامبر ۲۰۲۵) نشان می‌دهد. چون در هر معامله دو ارز حضور دارد، جمع سهم همهٔ ارزها ۲۰۰٪ می‌شود.

ارز	سهم در آوریل ۲۰۲۵	روند نسبت به ۲۰۲۲
دلار آمریکا (USD)	۸۹٫۲٪	افزایش از ۸۸٫۴٪
یورو (EUR)	۲۸٫۹٪	کاهش از ۳۰٫۶٪
ین ژاپن (JPY)	۱۶٫۸٪	تقریباً بدون تغییر
پوند انگلیس (GBP)	۱۰٫۲٪	کاهش از ۱۲٫۹٪
یوان چین (CNY)	۸٫۵٪	افزایش
فرانک سوئیس (CHF)	۶٫۴٪	افزایش

ساختار معاملات و نقش فناوری

BIS در دسامبر ۲۰۲۵ یادآوری کرد که سهام و قراردادهای آتی در بورس‌های متمرکز معامله می‌شوند، اما معاملات نقدی و بیشتر مشتقات ارزی خارج از بورس و با واسطه‌گری معامله‌گران بزرگ (Dealers) انجام می‌شود. به گفتهٔ همین گزارش، ۵۹٪ معاملات ارز در آوریل ۲۰۲۵ به‌صورت الکترونیکی انجام شد و این سهم نسبت به نظرسنجی قبلی تقریباً تغییری نکرده است.

فارکس در مقایسه با سایر بازارها

بازار ارز در چند ویژگی مهم با بازار سهام، قراردادهای آتی و اختیار معامله تفاوت دارد:

• ساختار غیرمتمرکز: فارکس برخلاف بورس سهام، مکان فیزیکی، بورس مرکزی یا اتاق پایاپای مرکزی (Clearing House) ندارد. به گفتهٔ BIS در دسامبر ۲۰۲۵، این بازار بیشتر بر اساس نیاز فعالانش و پیشرفت فناوری شکل گرفته و نظارت مقرراتی بر آن کمتر از دیگر بازارهای مهم است. با این حال، بانک‌ها و کارگزارانی که به مشتریان خرد خدمات می‌دهند، در بسیاری از کشورها باید از نهاد ناظر مالی همان کشور مجوز بگیرند.
• هزینهٔ معامله: بسیاری از کارگزاران فارکس به‌جای کارمزد جداگانه، درآمدشان را از اسپرد به دست می‌آورند. اسپرد در جفت‌ارزهای پرمعامله معمولاً کم است، اما در جفت‌ارزهای کم‌معامله یا هنگام انتشار اخبار مهم ممکن است به‌شدت بالا برود. هزینهٔ نگهداری شبانهٔ موقعیت (سوآپ یا رول‌اور) نیز بخشی از هزینهٔ معامله است.
• ساعات معامله: بازار پنج روز در هفته و به‌صورت ۲۴ ساعته باز است و معامله‌گر محدود به ساعت کاری یک بورس نیست.
• نقدشوندگی: حجم بسیار زیاد معاملات باعث می‌شود معامله‌گر در جفت‌ارزهای اصلی تقریباً در هر زمان و بدون اثر محسوس بر قیمت وارد معامله شود یا از آن بیرون بیاید. نقدشوندگی جفت‌ارزهای کمتر رایج (Exotic)، مانند جفت‌ارزهای برخی اقتصادهای نوظهور، بسیار کمتر است.

ریسک تسویه و قواعد رفتاری بازار

در هر معاملهٔ ارزی، دو طرف باید دو ارز متفاوت را به یکدیگر تحویل دهند و این دو پرداخت همیشه هم‌زمان انجام نمی‌شود. «ریسک تسویه» یعنی یک طرف ارز خود را تحویل دهد، اما ارز طرف مقابل را دریافت نکند. به این ریسک «ریسک هرشتات» هم می‌گویند.

BIS در گزارش فصلی ژوئن ۲۰۲۶ ماجرای این نام را یادآوری کرد: در ۲۶ ژوئن ۱۹۷۴ مقامات آلمان دستور انحلال بانک هرشتات (Herstatt) را دادند. طرف‌های معاملهٔ این بانک که همان روز در فرانکفورت مارک آلمان پرداخته بودند، دلار مقابل آن را دریافت نکردند و در معرض زیانی به اندازهٔ کل مبلغ پرداختی قرار گرفتند.

BIS در همین گزارش، با داده‌های نظرسنجی سه‌سالانهٔ ۲۰۲۵، تصویر تازه‌ای از این ریسک ارائه کرد:

• کمی بیش از ۵ تریلیون دلار، یعنی ۳۶٪ میانگین تسویهٔ روزانه در آوریل ۲۰۲۵، به روش «پرداخت در برابر پرداخت» (PvP) تسویه شد. در این روش هر دو پرداخت با هم انجام می‌شوند یا هیچ‌کدام انجام نمی‌شوند و ریسک تسویه از میان می‌رود.
• ۷٫۶ تریلیون دلار (۵۴٪) با روش‌هایی مانند تهاتر پیش از تسویه جابه‌جا شد که ریسک را کاهش می‌دهند، اما از بین نمی‌برند.
• بیش از ۱٫۴ تریلیون دلار (۱۰٪) به‌صورت ناخالص و دوجانبه تسویه شد و کاملاً در معرض ریسک تسویه بود.

برای کاهش این‌گونه ریسک‌ها و بهبود رفتار حرفه‌ای در بازار، «آیین‌نامهٔ جهانی ارز» (FX Global Code) تدوین شده است؛ مجموعه‌ای از اصول رفتار حرفه‌ای که بانک‌های مرکزی و فعالان بازار با هم نوشته‌اند و پیوستن به آن داوطلبانه است. کمیتهٔ جهانی ارز خارجی (GFXC) در ۲۴ ژانویهٔ ۲۰۲۵ اعلام کرد نسخهٔ دسامبر ۲۰۲۴ این آیین‌نامه جایگزین نسخهٔ ژوئیهٔ ۲۰۲۱ می‌شود. در نسخهٔ تازه، پنج اصل از ۵۵ اصل آیین‌نامه به‌روز شد تا رهنمودهای مربوط به ریسک تسویه تقویت شود و شفافیت برخی انواع معاملات ارزی و استفاده از داده‌های مشتریان در سکوهای معاملاتی الکترونیکی افزایش یابد.

تحلیل در بازار فارکس

معامله‌گران برای یافتن زمان مناسب ورود به معامله و خروج از آن، از تحلیل تکنیکال، تحلیل بنیادی یا ترکیبی از هر دو استفاده می‌کنند. تحلیل تکنیکال بر بررسی نمودار و الگوهای حرکت قیمت تکیه دارد. تحلیل بنیادی به عواملی مانند نرخ بهره، تورم، رشد اقتصادی، تراز تجاری و سیاست پولی بانک‌های مرکزی می‌پردازد.

در فارکس، تصمیم‌ها و حتی اظهارنظرهای بانک‌های مرکزی بزرگ، مانند فدرال رزرو آمریکا و بانک مرکزی اروپا، اثر زیادی بر نرخ ارزها دارد؛ زیرا تغییر نرخ بهره جذابیت نگهداری یک ارز را برای سرمایه‌گذاران تغییر می‌دهد.

مثال فرضی: یک معاملهٔ فروش در فارکس

فرض کنید معامله‌گری پیش‌بینی می‌کند که بانک مرکزی اروپا (ECB) به دلیل کندی اقتصاد منطقهٔ یورو، در ماه‌های آینده سیاست پولی انبساطی‌تری در پیش بگیرد؛ یعنی نرخ بهره را پایین بیاورد یا با ابزارهای دیگر اقتصاد را تحریک کند. او انتظار دارد یورو در برابر دلار ارزان شود. پس ۱۰۰٬۰۰۰ یورو را با نرخ ۱٫۱۵ دلار برای هر یورو می‌فروشد و به اصطلاح در جفت‌ارز EUR/USD «موقعیت فروش» (Short) باز می‌کند؛ یعنی ارزی را می‌فروشد که انتظار دارد ارزان شود تا بعداً آن را ارزان‌تر بازخرید کند.

چند هفته بعد، بانک مرکزی اروپا از کاهش نرخ بهره یا اجرای سیاست‌های محرک خبر می‌دهد و نرخ EUR/USD به ۱٫۱۰ می‌رسد. سود این معامله، بدون در نظر گرفتن اسپرد و هزینهٔ نگهداری شبانه، چنین محاسبه می‌شود:

• مبلغ دریافتی از فروش ۱۰۰٬۰۰۰ یورو با نرخ ۱٫۱۵: ۱۰۰٬۰۰۰ × ۱٫۱۵ = ۱۱۵٬۰۰۰ دلار
• هزینهٔ بازخرید ۱۰۰٬۰۰۰ یورو با نرخ ۱٫۱۰: ۱۰۰٬۰۰۰ × ۱٫۱۰ = ۱۱۰٬۰۰۰ دلار
• سود معامله: ۱۱۵٬۰۰۰ − ۱۱۰٬۰۰۰ = ۵٬۰۰۰ دلار

اگر برعکس، یورو تقویت می‌شد و نرخ به ۱٫۲۰ می‌رسید، بازخرید همان مقدار یورو ۱۲۰٬۰۰۰ دلار هزینه داشت و معامله‌گر ۵٬۰۰۰ دلار زیان می‌کرد (۱۲۰٬۰۰۰ − ۱۱۵٬۰۰۰ = ۵٬۰۰۰).

اهرم و وجه تضمین

بسیاری از کارگزاران به مشتریان اجازه می‌دهند با «اهرم» (Leverage) معامله کنند؛ یعنی با سپردن بخش کوچکی از ارزش معامله در قالب «وجه تضمین» (Margin)، موقعیتی بسیار بزرگ‌تر باز کنند. اهرم سود را بزرگ‌تر می‌کند، اما زیان را هم به همان نسبت بزرگ می‌کند.

مثال فرضی: معامله‌گری با اهرم ۱ به ۵۰ و وجه تضمین ۲٬۰۰۰ دلار، موقعیتی به ارزش ۱۰۰٬۰۰۰ دلار باز می‌کند (۲٬۰۰۰ × ۵۰). اگر ارزش این موقعیت فقط ۱٪ برخلاف پیش‌بینی او تغییر کند، ۱٬۰۰۰ دلار (۱۰۰٬۰۰۰ × ۰٫۰۱) زیان می‌کند؛ یعنی نیمی از وجه تضمینش از دست می‌رود. حرکت ۲ درصدی در جهت مخالف، یعنی زیانی برابر ۲٬۰۰۰ دلار، کل وجه تضمین را از بین می‌برد. به همین دلیل، نهادهای ناظر در بسیاری از کشورها برای معامله‌گران خرد سقف اهرم تعیین کرده‌اند.

مزایا و معایب فارکس

مزایا

• نقدشوندگی بالا: در هر لحظه حجم زیادی پول در این بازار جابه‌جا می‌شود. معامله‌گر در جفت‌ارزهای اصلی می‌تواند به‌راحتی وارد معامله شود یا از آن بیرون بیاید، بدون آنکه با جهش شدید قیمت روبه‌رو شود.
• دسترسی شبانه‌روزی: چون بازار در روزهای کاری هفته ۲۴ ساعته باز است، معامله‌گران در هر منطقهٔ زمانی می‌توانند متناسب با برنامهٔ خود معامله کنند.
• هزینهٔ معاملاتی نسبتاً کم: درآمد بیشتر کارگزاران از اسپرد است و در جفت‌ارزهای پرمعامله این هزینه معمولاً پایین است؛ نکته‌ای که برای کسانی که زیاد معامله می‌کنند اهمیت دارد.
• امکان استفاده از اهرم: معامله‌گر می‌تواند با سرمایهٔ نسبتاً کم، موقعیت بزرگ‌تری در اختیار بگیرد؛ هرچند ریسک او هم به همان نسبت بیشتر می‌شود.
• تنوع جفت‌ارزها: شمار زیاد جفت‌ارزها به معامله‌گران امکان می‌دهد سبد متنوع‌تری بسازند، ریسک خود را پوشش دهند یا از رویدادهای اقتصادی جهان بهره بگیرند.
• دسترسی گسترده به اطلاعات: داده‌ها و اخبار اقتصادی کشورها سریع و گسترده منتشر می‌شود و همین به تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر کمک می‌کند.

معایب و ریسک‌ها

• ریسک بالای اهرم: اگر بازار برخلاف پیش‌بینی حرکت کند، اهرم زیان را چند برابر می‌کند و معامله‌گر ممکن است تمام سرمایه‌اش و در برخی حساب‌ها حتی بیش از آن را از دست بدهد.
• پیچیدگی بازار: تحلیل سهام را می‌توان تا حد زیادی بر عملکرد یک شرکت بنا کرد، اما نرخ ارز به سیاست‌های اقتصادی، نرخ بهره، وضعیت سیاسی و روابط بین‌الملل وابسته است. درک این عوامل به زمان، آموزش و تجربه نیاز دارد و برای تازه‌کارها دشوار است.
• ماهیت سفته‌بازانه: بسیاری از معامله‌گران با راهبردهای کوتاه‌مدت و بر پایهٔ تغییرات جزئی قیمت فعالیت می‌کنند. بدون مدیریت ریسک و انضباط معاملاتی، ممکن است در چرخه‌ای از زیان‌های پی‌درپی گرفتار شوند.
• وسوسهٔ معاملهٔ بیش از حد: باز بودن شبانه‌روزی بازار برخی را وسوسه می‌کند که بی‌وقفه معامله کنند، حتی وقتی شرایط بازار مساعد نیست؛ رفتاری که به تصمیم‌های هیجانی و زیان می‌انجامد.
• زیان‌ده بودن بیشتر حساب‌های خرد: کمیسیون معاملات آتی کالای آمریکا (CFTC) در دسامبر ۲۰۲۴ با استناد به افشای ریسک شش کارگزار فعال در آمریکا اعلام کرد که در چهار فصل گذشته، بین ۵۰٫۹۶٪ تا ۷۴٪ حساب‌های فارکس معامله‌گران خردی که خودشان تصمیم می‌گیرند، زیان‌ده بوده‌اند.
• کلاهبرداری: CFTC در همان هشدار یادآوری کرد که کلاهبرداران از پروفایل‌های جعلی در شبکه‌های اجتماعی، گروه‌های گفت‌وگو و وب‌سایت‌های معاملاتی جعلی استفاده می‌کنند. این سایت‌ها داده‌های بازار را دست‌کاری می‌کنند و موجودی حساب را رو به رشد نشان می‌دهند و گاهی حتی برداشت‌های کوچک را پرداخت می‌کنند تا اعتماد جلب کنند. پیش از سپردن پول، مجوز کارگزار را از نهاد ناظر رسمی استعلام کنید و به وعدهٔ سود تضمین‌شده اعتماد نکنید.

اصطلاحات رایج فارکس

• موقعیت خرید (Long): خرید ارز پایه به امید افزایش ارزش آن و فروش بعدی با قیمت بالاتر.
• موقعیت فروش (Short): فروش ارز پایه به امید کاهش ارزش آن و بازخرید بعدی با قیمت پایین‌تر.
• جفت‌ارز (Currency Pair): دو ارزی که در یک معامله در برابر هم قیمت‌گذاری می‌شوند، مانند EUR/USD.
• ارز پایه و ارز مظنه: ارز اول و دوم در نماد جفت‌ارز؛ قیمت نشان می‌دهد یک واحد ارز پایه چند واحد ارز مظنه می‌ارزد.
• قیمت پیشنهادی خرید (Bid): قیمتی که معامله‌گر هنگام فروش ارز پایه دریافت می‌کند.
• قیمت پیشنهادی فروش (Ask): قیمتی که معامله‌گر هنگام خرید ارز پایه می‌پردازد.
• اسپرد (Spread): فاصلهٔ میان قیمت Ask و قیمت Bid.
• پیپ (Pip): واحد رایج سنجش تغییر قیمت؛ در بیشتر جفت‌ارزها ۰٫۰۰۰۱.
• لات (Lot): واحد حجم معامله؛ یک لات استاندارد برابر ۱۰۰٬۰۰۰ واحد از ارز پایه است.
• اهرم (Leverage) و وجه تضمین (Margin): امکان باز کردن موقعیتی بزرگ‌تر از سرمایهٔ معامله‌گر با سپردن بخشی از ارزش معامله نزد کارگزار.

پرسش‌های متداول

حجم بازار فارکس چقدر است؟

به گزارش بانک تسویه‌های بین‌المللی در دسامبر ۲۰۲۵، میانگین معاملات روزانهٔ فارکس در آوریل ۲۰۲۵ به ۹٫۵ تریلیون دلار رسید که ۲۷٪ بیشتر از آوریل ۲۰۲۲ بود. بر پایهٔ همین گزارش، حجم معاملات روزانهٔ ارز در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۰ برابر تولید ناخالص داخلی روزانهٔ جهان بود.

معامله در فارکس چگونه انجام می‌شود؟

در هر معامله، ارز یک کشور خریده و هم‌زمان ارز کشور دیگری فروخته می‌شود. این کار بدون جابه‌جایی فیزیکی اسکناس و به‌صورت الکترونیکی انجام می‌شود. معامله‌گران خرد معمولاً از طریق کارگزاران و سکوهای معاملاتی اینترنتی وارد بازار می‌شوند و هدفشان سود گرفتن از تغییر ارزش ارزها در برابر یکدیگر است.

فارکس چه تفاوتی با بازار سهام دارد؟

بازار سهام در بورس‌های متمرکز و در ساعات مشخص فعالیت می‌کند، اما فارکس بازاری غیرمتمرکز و خارج از بورس است که پنج روز در هفته و به‌صورت ۲۴ ساعته باز است. در بازار سهام، مالکیت بخشی از یک شرکت معامله می‌شود؛ در فارکس، یک ارز در برابر ارزی دیگر.

آیا بازار فارکس نهاد ناظر دارد؟

فارکس نهاد ناظر جهانی یا بورس مرکزی ندارد و به گفتهٔ BIS در دسامبر ۲۰۲۵، نظارت مقرراتی بر آن کمتر از دیگر بازارهای مهم است. با این حال، بانک‌ها و کارگزاران در کشور محل فعالیت خود زیر نظر نهادهای ناظر مالی قرار دارند و آیین‌نامهٔ جهانی ارز نیز اصول رفتار حرفه‌ای را برای فعالان بازار تعیین می‌کند.

آیا بیشتر معامله‌گران خرد در فارکس سود می‌کنند؟

شواهد موجود خلاف این را نشان می‌دهد. بر پایهٔ داده‌هایی که CFTC در دسامبر ۲۰۲۴ به آن استناد کرد، بین ۵۰٫۹۶٪ تا ۷۴٪ حساب‌های فارکس معامله‌گران خرد نزد شش کارگزار فعال در آمریکا، در چهار فصل گذشته زیان‌ده بوده‌اند. به گفتهٔ CFTC، از دلایل رایج زیان معامله‌گران این است که هم‌زمان با یادگیری معامله می‌کنند و به توانایی خود بیش از حد اطمینان دارند.

جمع‌بندی

فارکس بازار جهانی مبادلهٔ ارزهاست که ارزش هر ارز را در برابر ارزهای دیگر تعیین می‌کند. نرخ‌هایی که در این بازار شکل می‌گیرد، بر تصمیم‌های تجاری، هزینهٔ واردات، قیمت کالاها برای مصرف‌کنندگان و حتی هزینهٔ سفر به خارج اثر مستقیم دارد. این بازار بزرگ، نقدشونده و همیشه باز فرصت‌های زیادی فراهم می‌کند، اما اهرم، پیچیدگی و کلاهبرداری آن را به بازاری پرریسک برای معامله‌گران خرد تبدیل کرده است. هر کس پیش از ورود به فارکس باید سازوکار آن را بشناسد، ریسک را مدیریت کند و فقط با کارگزاران دارای مجوز معامله کند.