قرارداد نرخ سلف چیست؟

قرارداد نرخ بهره آینده، توافقی خارج از بورس است که در آن مبنای قرارداد نرخ بهره است. در این قرارداد، یک طرف که «سمت خرید» نام دارد، متعهد می‌شود در آینده برای مبلغی مشخص، بهره‌ای با نرخ ثابت پرداخت کند. طرف دیگر که «سمت فروش» نام دارد، باید در همان تاریخ آینده، برای همان مبلغ، بهره‌ای بر اساس یک شاخص نرخ بهره شناور پرداخت کند. مدت این نوع قرارداد معمولاً برابر با یک دوره نرخ بهره (مثلاً ۹۰ روز) است، اما می‌تواند هر مدت‌زمانی باشد که طرفین بر آن توافق کنند.

این قراردادها دیدگاهی نسبت به انتظارات بازار از نرخ بهره در آینده ارائه می‌دهند. برخلاف نرخ‌های بهره آینده استنباط‌شده که از نرخ‌های فعلی استخراج می‌شوند، قراردادهای FRA مستقیماً در بازار معامله می‌شوند و نشان می‌دهند که فعالان بازار انتظار دارند نرخ‌ها به چه سمت‌وسویی بروند.

در اصل، FRA نوعی قرارداد مشتقه است که ارزش آن بر پایه یک شاخص نرخ بهره است. هنگام آغاز قرارداد، ارزش آن صفر است و هیچ‌یک از طرفین حق بیمه‌ای پرداخت نمی‌کنند. نرخ ثابت درج‌شده در قرارداد، بازتابی از دیدگاه کلی بازار نسبت به نرخ بهره در تاریخ سررسید قرارداد است. این ویژگی باعث می‌شود FRA ابزار مفیدی برای سنجش فضای بازار و مدیریت ریسک نرخ بهره باشد. با تثبیت نرخ بهره آینده، شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران می‌توانند خود را در برابر نوسانات احتمالی نرخ‌ها محافظت کنند.

نکات کلیدی

• قراردادهای نرخ بهره آینده (FRA) توافقاتی خارج از بورس هستند که نرخ بهره قابل پرداخت در تاریخی معین در آینده را مشخص می‌کنند.

• این قراردادها در بورس‌هایی مانند بورس کالای شیکاگو (Chicago Mercantile Exchange) معامله نمی‌شوند و استانداردشده نیستند.

• مبلغ اسمی قرارداد بین طرفین رد و بدل نمی‌شود، بلکه پرداخت‌ها بر اساس تفاوت نرخ بهره و ارزش اسمی قرارداد انجام می‌گیرد.

• این قراردادها معمولاً زمانی استفاده می‌شوند که وام‌گیرندگان بخواهند هزینه وام آینده خود را تثبیت کنند.

نحوه عملکرد قراردادهای FRA
در یک قرارداد FRA، معمولاً دو طرف با هم توافق می‌کنند که نرخ بهره ثابت را با نرخ بهره شناور مبادله کنند. طرفی که نرخ ثابت پرداخت می‌کند، وام‌گیرنده یا سمت خرید (long) نام دارد و طرفی که نرخ شناور پرداخت می‌کند، وام‌دهنده یا سمت فروش (short) است.

افراد زمانی وارد چنین قراردادی می‌شوند که پیش‌بینی کنند نرخ‌های بهره در آینده افزایش خواهد یافت. هدف آن‌ها تثبیت نرخ بهره و کاهش ریسک افزایش هزینه‌های وام در آینده است. برای مثال، اگر انتظار رود که بانک مرکزی آمریکا (Federal Reserve) نرخ‌های بهره را در یک دوره سیاست پولی انقباضی افزایش دهد، شرکت‌ها ممکن است بخواهند پیش از بالا رفتن نرخ‌ها، نرخ بهره وام‌های آینده خود را تثبیت کنند.

قراردادهای FRA بسیار انعطاف‌پذیر هستند و تاریخ تسویه آن‌ها می‌تواند مطابق با نیاز طرفین تعیین شود. اختلاف نقدی میان نرخ قرارداد (FRA) و نرخ مرجع یا نرخ شناور در تاریخ ارزش‌گذاری یا تسویه پرداخت می‌شود.

فرمول و نحوه محاسبه پرداخت در قرارداد FRA:

$\text{پرداخت FRA} = \left( \frac{(R - FRA) \times NP \times P}{Y} \right) \times \left( \frac{1}{1 + R \times \left( \frac{P}{Y} \right)} \right)$

که در آن:

• FRAP: قرارداد نرخ بهره آینده پرداخت

• FRA: نرخ ثابت توافق‌شده در قرارداد

• R: نرخ مرجع یا نرخ بهره شناور

• NP: مبلغ اسمی قرارداد (مبلغی که بهره بر آن اعمال می‌شود)

• P: تعداد روزهای دوره قرارداد

• Y: تعداد روزهای سال (معمولاً ۳۶۰ یا ۳۶۵ روز، بسته به قرارداد)

مراحل محاسبه:

1. اختلاف بین نرخ ثابت (FRA) و نرخ شناور (R) را محاسبه کنید.

2. این اختلاف را در مبلغ اسمی قرارداد (NP) و مدت قرارداد (P) ضرب کرده و بر تعداد روزهای سال (Y) تقسیم کنید.

3. در بخش دوم فرمول، تعداد روزهای قرارداد را بر ۳۶۰ تقسیم کرده و در نرخ مرجع ضرب کنید. سپس حاصل را به عدد ۱ اضافه کرده و عدد ۱ را بر این مقدار تقسیم نمایید. 

4. حاصل نهایی، پرداخت نقدی بین طرفین قرارداد در تاریخ تسویه خواهد بود.

مثال قرارداد نرخ بهره آینده (FRA)

فرض کنید شرکت A وارد قراردادی با شرکت B می‌شود که طی آن شرکت A قرار است طی شش ماه، نرخ بهره ثابت (نرخ مرجع) ۴٪ را برای مبلغی معادل ۵ میلیون دلار دریافت کند. در این قرارداد، نرخ FRA با اختلاف ۵۰ واحد پایه کمتر از نرخ مرجع تعیین می‌شود، یعنی ۳.۵٪. در مقابل، شرکت B نرخ بهره شناور یک‌ساله SOFR (نرخ تأمین مالی یک‌شبه تضمین‌شده) را که در سه سال آینده مشخص می‌شود، برای همان مبلغ دریافت خواهد کرد.

SOFR یک نرخ بهره مرجع مهم است که بانک‌ها از آن برای قیمت‌گذاری مشتقات و وام‌های دلاری استفاده می‌کنند. این نرخ از بازار بازخرید اوراق خزانه گرفته می‌شود، جایی که سرمایه‌گذاران، وام‌های یک‌شبه‌ای به بانک‌ها ارائه می‌دهند که با اوراق قرضه پشتیبانی می‌شوند. نسخه‌ی مدت‌دار SOFR، نرخی آینده‌نگر است که برای قراردادهایی با نرخ شناور به‌کار می‌رود.

تسویه این قرارداد در ابتدای دوره آینده انجام می‌شود و مبلغ آن با استفاده از نرخ قرارداد و مدت‌زمان آن، تنزیل می‌شود.

فرمول پرداخت در FRA:

پارامترها:

• FRA: نرخ قرارداد = ۳.۵٪

• R: نرخ مرجع = ۴٪

• NP: مبلغ اسمی = ۵ میلیون دلار

• P: مدت قرارداد = ۱۸۱ روز

• Y: تعداد روزهای سال = ۳۶۰

محاسبه:

$\text{پرداخت FRA} = \left( \frac{(0.04 - 0.035) \times 5{,}000{,}000 \times 181}{360} \right) \times \left( \frac{1}{1 + 0.04 \times \left( \frac{181}{360} \right)} \right)$$(0.005) \times 5{,}000{,}000 \times 181 ÷ 360 = 12{,}569.44$$1 + (0.04 × \frac{181}{360}) = 1.02014 \quad \Rightarrow \quad \frac{1}{1.02014} ≈ 0.980285$$12{,}569.44 × 0.980285 = 12{,}321.64 دلار$

در این مثال، چون عدد به‌دست‌آمده مثبت است، شرکت B (فروشنده FRA) باید مبلغ ۱۲٬۳۲۱.۶۴ دلار به شرکت A (خریدار FRA) پرداخت کند.

نکته: مبلغ اسمی ۵ میلیون دلار بین طرفین مبادله نمی‌شود. این عدد فقط برای محاسبه اختلاف نرخ بهره به‌کار می‌رود. همچنین در اغلب قراردادها، سال مالی را ۳۶۰ روز در نظر می‌گیرند.

تفاوت بین قرارداد نرخ بهره آینده  و قرارداد آتی نرخ بهره (Interest Rate Futures)

قراردادهای نرخ بهره آینده و قراردادهای آتی نرخ بهره، هر دو ابزارهای مشتقه‌ای هستند که بر اساس پیش‌بینی نرخ بهره در آینده طراحی شده‌اند، اما تفاوت‌های مهمی با یکدیگر دارند.

۱. امکان شخصی‌سازی (Customization)

تفاوت اصلی بین نرخ بهره آینده و قرارداد آتی نرخ بهره در میزان انعطاف‌پذیری آن‌هاست. نرخ بهره آینده نوعی قرارداد خارج از بورس (OTC) است و می‌تواند بر اساس نیاز طرفین به‌صورت کامل شخصی‌سازی شود. عواملی مانند مبلغ اسمی، نرخ بهره ثابت و تاریخ تسویه می‌توانند به دلخواه طرفین تعیین شوند.

در مقابل، قراردادهای آتی نرخ بهره در بورس معامله می‌شوند و دارای ویژگی‌های استاندارد هستند. اندازه قرارداد، تاریخ سررسید و سایر شرایط آن‌ها از پیش تعیین شده است و امکان تغییر آن‌ها وجود ندارد. همین استانداردسازی، این قراردادها را قابل معامله‌تر و نقدشونده‌تر می‌سازد، اما در عوض انعطاف‌پذیری آن‌ها را کاهش می‌دهد.

۲. ریسک طرف قرارداد (Counterparty Risk)

در نرخ بهره آینده، چون قرارداد به‌صورت خصوصی بین دو طرف منعقد می‌شود، هر طرف در معرض ریسک نکول (عدم ایفای تعهدات) طرف مقابل قرار دارد. بنابراین، اعتبار مالی طرف مقابل نقش بسیار مهمی در چنین معاملاتی دارد.

در حالی‌که در قراردادهای آتی نرخ بهره، معاملات از طریق بورس انجام می‌شود و یک اتاق پایاپای (Clearing House) به‌عنوان واسطه عمل می‌کند. این نهاد، اجرای قرارداد را تضمین می‌کند و ریسک نکول طرف معامله را به‌شدت کاهش می‌دهد.

۳. تسویه و نظارت (Settlement & Regulation)

روش تسویه این دو ابزار نیز با هم تفاوت دارد. FRA معمولاً در پایان دوره به‌صورت نقدی تسویه می‌شود و پرداخت بر اساس اختلاف بین نرخ توافق‌شده و نرخ بازار انجام می‌شود.

اما قراردادهای آتی نرخ بهره به‌صورت روزانه تسویه می‌شوند (Mark-to-Market)، به این معنا که سود و زیان طرفین هر روز بر اساس قیمت جدید بازار محاسبه و اعمال می‌شود.

از طرف دیگر، چون قراردادهای آتی در بورس معامله می‌شوند، تحت نظارت قانونی بیشتری قرار دارند که شفافیت بیشتر و کاهش ریسک را به‌دنبال دارد. FRAها به دلیل ساختار خارج از بورس، از این سطح از نظارت برخوردار نیستند.

مقایسه قرارداد نرخ بهره آینده (FRA) و قرارداد آتی نرخ بهره

ویژگی	قرارداد نرخ بهره آینده (FRA)	قرارداد آتی نرخ بهره
محل معامله	بازار خارج از بورس (OTC). این قراردادها به‌صورت خصوصی بین دو طرف (معمولاً بانک‌ها یا مؤسسات مالی) منعقد می‌شوند.	در بورس‌های رسمی مانند بورس کالای شیکاگو (Chicago Mercantile Exchange) معامله می‌شوند.
استاندارد بودن	کاملاً قابل تنظیم و متناسب با نیاز طرفین.	دارای شرایط استاندارد و غیرقابل تغییر.
تسویه	تسویه نقدی در زمان سررسید. اختلاف بین نرخ توافق‌شده و نرخ بازار در آن زمان پرداخت می‌شود.	تسویه روزانه بر اساس تغییرات قیمت آتی در بازار (Mark-to-Market).
نقدشوندگی	نقدشوندگی کمتر. پیدا کردن طرف قرارداد برای FRA خاص می‌تواند دشوار باشد.	نقدشوندگی بالا به‌دلیل معامله در بورس.
هدف استفاده	بیشتر برای پوشش ریسک نوسانات نرخ بهره استفاده می‌شود.	هم برای پوشش ریسک و هم برای سفته‌بازی استفاده می‌شود.
ریسک‌ها	دارای ریسک طرف قرارداد به‌دلیل ماهیت خصوصی بودن قرارداد.	ریسک پایین‌تر به‌دلیل حضور اتاق پایاپای بورس به‌عنوان تضمین‌کننده.

محدودیت‌های قرارداد نرخ بهره آینده (FRA)

از معایب FRA این است که اگر نرخ بهره بازار برخلاف پیش‌بینی حرکت کند، طرفی که نرخ را قفل کرده، ممکن است در تسویه نقدی دچار زیان شود. همچنین، نظارت قانونی بر FRA نسبت به قراردادهای آتی کمتر است.

یکی دیگر از چالش‌ها، دشواری در بستن یا لغو قرارداد قبل از تاریخ سررسید است. به‌علاوه، از آنجا که این قراردادها به‌صورت خصوصی منعقد می‌شوند، ریسک نکول طرف مقابل همواره وجود دارد.

اگر شما یک قرارداد FRA را بفروشید، چه اتفاقی می‌افتد؟

فروشنده FRA (که در عمل نقش وام‌دهنده را دارد) متعهد می‌شود در تاریخ مشخصی در آینده، نرخ بهره ثابتی را بپذیرد. اگر در آن زمان نرخ بهره بازار کاهش یابد، فروشنده سود می‌برد، چراکه نرخ بالاتری را از قبل قفل کرده است.

چرا ممکن است کسی یک قرارداد نرخ بهره آینده (FRA) بخرد؟

مهم‌ترین دلیل برای خرید FliRA، پوشش ریسک افزایش نرخ بهره در آینده است. با قفل کردن یک نرخ بهره مشخص برای پرداخت در تاریخی خاص در آینده، خریدار FRA می‌تواند خود را در برابر افزایش نرخ‌های بهره بازار محافظت کند.

نرخ لیبور (LIBOR) چه بود و چرا کنار گذاشته شد؟

نرخ لیبور (LIBOR) نرخ بهره‌ای بود که بانک‌های بزرگ بین‌المللی، در بازار بین‌بانکی لندن، برای وام‌های کوتاه‌مدت به یکدیگر پیشنهاد می‌دادند. کنار گذاشتن لیبور به دو دلیل اصلی انجام شد:

۱. رسوایی‌های مربوط به دست‌کاری نرخ‌ها
در دهه ۲۰۱۰، بررسی‌ها نشان داد که برخی بانک‌ها نرخ‌های اعلامی خود را برای منافع معاملاتی دست‌کاری کرده‌اند. این موضوع اعتماد به صحت و اعتبار لیبور را زیر سوال برد.

۲. تحولات بازارهای مالی
بحران مالی سال‌های ۲۰۰۷ تا ۲۰۰۸ ضعف‌ها و شکنندگی بازار وام‌دهی بین‌بانکی را آشکار کرد. با کاهش تعداد بانک‌های مشارکت‌کننده در اعلام نرخ‌ها، لیبور دیگر شاخصی دقیق و قابل اتکا برای نرخ بهره نبود.

جمع‌بندی

FRA نوعی قرارداد خارج از بورس است که نرخ بهره‌ای مشخص را برای تاریخی از پیش تعیین‌شده در آینده تنظیم می‌کند. در این قرارداد، مبلغ اسمی جابجا نمی‌شود؛ بلکه تسویه نقدی تنها بر اساس اختلاف نرخ بهره و ارزش اسمی قرارداد انجام می‌شود.

طرفین می‌توانند با استفاده از FRA در برابر نوسانات نرخ بهره محافظت کنند یا از آن‌ها سود ببرند. وام‌گیرندگان می‌توانند هزینه‌های وام آینده خود را تثبیت کنند و وام‌دهندگان هم در صورت کاهش نرخ بهره، از داشتن نرخ ثابت سود خواهند برد.