به گزارش شبکه اطلاع‌رسانی طلا و ارز، در روزهای پایانی ژوئن، تحولات ژئوپلیتیکی در دو جبهه حساس خاورمیانه و اروپای شرقی، مسیر اقتصاد جهانی را با نوسانات جدیدی روبه‌رو کرده است. از یک سو، تنش‌های نظامی میان آمریکا و ایران در تنگه هرمز که طی ماه‌های اخیر زنجیره تأمین انرژی جهانی را با اختلال جدی مواجه کرده بود، با توافقی دوجانبه برای «خویشتنداری» موقت فروکش کرده است. از سوی دیگر، ولادیمیر پوتین برای نخستین بار به‌طور رسمی به کمبود سوخت در این کشور اذعان کرده است؛ اتفاقی که برای یک غول بزرگ صادرکننده انرژی، واجد پیامدهای عمیق اقتصادی و ژئوپلیتیکی است. گزارش پیش‌رو، رویدادهای مهم این دو پرونده را از منظر تحلیل اقتصادی بررسی می‌کند.
۱. آمریکا و ایران: توافق «خویشتنداری» در آستانه فروپاشی آتش‌بس
زمینه‌سازی: امضای تفاهم‌نامه جامع
چندی پیش، آمریکا و ایران تفاهم‌نامه‌ای را امضا کردند که شامل «پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در تمام جبهه‌ها» بود. بر اساس این توافق، ایران متعهد شد از بهترین تلاش‌ها برای عبور ایمن کشتی‌های تجاری بدون دریافت هزینه، برای مدتی معین استفاده کند و آمریکا نیز موافقت کرد محاصره دریایی بنادر ایران را لغو کند. این تفاهم‌نامه که با میانجی‌گری پاکستان به امضا رسید، مسیر را برای مذاکرات فنی درباره برنامه هسته‌ای ایران هموار کرد.
نقض آتش‌بس و تشدید تنش‌های نظامی
با وجود امضای این تفاهم‌نامه، آتش‌بس چندان دوام نیاورد. تنش‌ها از اواخر هفته گذشته زمانی آغاز شد که یک پرتابه ایرانی به یک کشتی باری در تنگه هرمز اصابت کرد. در پاسخ، آمریکا طی آخر هفته با یک سری حملات هوایی، اهداف متعددی را در ایران مورد اصابت قرار داد. روز شنبه، ایران نیز با حملات موشکی و پهپادی به پایگاه‌های آمریکایی در کشورهای همسایه پاسخ داد، هرچند مقامات آمریکایی تأکید کردند که این حملات تلفاتی در پی نداشته است.
همزمان، دونالد ترامپ در پیامی در شبکه اجتماعی خود تهدید کرد که ممکن است نقطه‌ای فرا رسد که دیگر نتوانند خویشتنداری کنند و هشدار داد که در صورت تشدید تنش، جمهوری اسلامی ایران دیگر وجود نخواهد داشت! ایران نیز در پاسخ هشدار داد هر گونه نقض آتش‌بس «به توقف کامل تمام فرآیندهای دیپلماتیک» منجر خواهد شد.
توافق جدید برای خویشتنداری
در روزهای اخیر، مقامات آمریکایی رسماً اعلام کردند که دو طرف بر سر «خویشتنداری برای مدتی» به توافق رسیده‌اند و کشتی‌ها می‌توانند آزادانه در تنگه هرمز تردد کنند. یک مقام ارشد آمریکایی تأکید کرد که فعالیت‌های نظامی متوقف خواهد شد. مذاکرات فنی برای اجرای کامل تفاهم‌نامه نیز به زودی در دوحه، قطر، از سر گرفته خواهد شد. با این حال، ایران تا زمان نگارش این گزارش، به‌طور رسمی این توافق را تأیید نکرده است.
۲. تنگه هرمز: شریان حیاتی انرژی در مسیر بهبود
بازگشایی تدریجی آبراه
تنگه هرمز که تهران پس از حملات پیشین به ایران آن را عملاً بسته بود، اکنون شاهد بازگشایی تدریجی تردد دریایی است. بر اساس داده‌های شرکت‌های اطلاعات دریایی، از زمان امضای تفاهم‌نامه اخیر تاکنون، تعداد قابل‌توجهی کشتی از این تنگه عبور کرده‌اند و جریان تردد در روزهای اخیر شتاب بیشتری گرفته است.
با این حال، این رقم هنوز به‌طور قابل‌توجهی کمتر از میانگین دوران پیش از جنگ است. همچنین انبوهی از نفت‌کش‌ها همچنان در داخل خلیج فارس در انتظار تردد هستند و بخش اعظم آن‌ها متوقف یا در لنگرگاه به سر می‌برند.
کاهش قیمت نفت
قیمت هر بشکه نفت برنت که به عنوان شاخص جهانی نفت شناخته می‌شود، به پایین‌ترین سطح خود از زمان آغاز جنگ کاهش یافته است. این کاهش قیمت، بازتابی از کاهش ریسک اختلال در عرضه نفت خاورمیانه است و می‌تواند برای اقتصادهای واردکننده انرژی، از جمله بسیاری از کشورهای آسیایی، خبری خوشایند باشد.
چالش‌های باقیمانده
با وجود پیشرفت‌ها، چالش‌های متعددی همچنان باقی است. سازمان جدید «مرجع تنگه خلیج‌فارس» ایران اعلام کرده است که هیچ کشتی بدون پروانه عبور معتبر صادرشده توسط این مرجع، اجازه عبور نخواهد داشت. این مرجع توسط آمریکا تحریم شده است و این مسئله ممکن است برخی از مالکان کشتی‌ها را از درخواست مجوز از ایران بازدارد. همچنین نگرانی‌ها درباره مین‌های دریایی در مسیرهای بین‌المللی کشتیرانی و مواضع متناقض مقامات ایرانی درباره وضعیت تنگه، همچنان به‌عنوان موانع اصلی در مسیر بازگشت کامل به وضعیت عادی تلقی می‌شود.
۳. روسیه: غول انرژی در تنگنای کمبود سوخت
اذعان تاریخی پوتین
در روزهای اخیر، ولادیمیر پوتین برای نخستین بار به‌طور رسمی به کمبود سوخت در این کشور اذعان کرد. او تأکید کرد که هنوز صف‌هایی در پمپ‌بنزین‌ها وجود دارد و بنزین با گرید مناسب همیشه در دسترس نیست و تصریح کرد که روسیه با «کمبودی مشخص، اما نه بحرانی» در زمینه سوخت مواجه است.
علت‌شناسی: حملات اوکراین به زیرساخت‌های انرژی
علت اصلی این کمبود، حملات گسترده پهپادی اوکراین به تأسیسات نفتی و پالایشگاه‌های روسیه است. طی هفته‌های اخیر، پالایشگاه‌های مهمی از جمله پالایشگاه نفت مسکو و تأسیساتی در مناطق جنوبی و غربی روسیه مورد حمله قرار گرفته‌اند. ولودیمیر زلنسکی تأکید کرده است که عملیات‌هایی که توانایی روسیه را برای ادامه این جنگ تضعیف می‌کند، ادامه خواهند یافت.
پیامدهای اقتصادی برای روسیه
کمبود سوخت در روسیه که یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت و گاز جهان است، پیامدهای شگفت‌آوری دارد. روسیه به‌طور موقت ممنوعیت کامل صادرات بنزین و سوخت جت را اعمال کرده و در حال بررسی ممنوعیت کامل صادرات گازوئیل است. این اقدام به معنای حذف یک منبع درآمد ارزی مهم برای اقتصاد روسیه است. پوتین به‌ویژه بر چالش‌های تأمین سوخت برای تولیدکنندگان کشاورزی در فصل تابستان تأکید کرد و خواستار اقدامات ویژه برای تأمین نیازهای این بخش شد. ویدئوهایی که در فضای مجازی منتشر شده، رانندگان عصبانی را در صف‌های طولانی پمپ‌بنزین‌ها نشان می‌دهد که حکایت از نارضایتی عمومی در جامعه دارد.
چشم‌انداز بهبود
پوتین قول داد که تولید سوخت در ماه آینده از سطح فعلی بالاتر رود و گفت یک کارگروه ویژه برای تأمین سوخت به‌طور شبانه‌روزی در حال فعالیت است. با این حال، او همچنین اذعان کرد که حملات به زیرساخت‌های انرژی مشکلات جدی ایجاد کرده است.
۴. دلالت‌های اقتصادی کلان
تأثیر بر بازار جهانی نفت
ترکیب دو رویداد فوق، تأثیرات متناقضی بر بازار جهانی نفت دارد. از یک سو، بازگشایی تدریجی تنگه هرمز و کاهش تنش‌های نظامی، ریسک اختلال در عرضه نفت خلیج‌فارس را کاهش داده و به کاهش قیمت نفت کمک کرده است. از سوی دیگر، ممنوعیت صادرات سوخت روسیه و کاهش تولید ناشی از حملات اوکراین، می‌تواند بخشی از این کاهش قیمت را جبران کند و از افت شدیدتر قیمت‌ها جلوگیری نماید.
تأثیر بر تجارت جهانی
از سرگیری تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز، علاوه بر نفت، بر تجارت کالاهای دیگر نیز تأثیر مثبت خواهد داشت. پیش‌تر، تنش‌ها در خاورمیانه قیمت مواد اولیه را افزایش داده و حاشیه سود بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک در آسیا را کاهش داده بود. با کاهش نسبی هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه، انتظار می‌رود زنجیره‌های تأمین جهانی اندکی نفس بکشند.
پیامدهای ژئوپلیتیکی برای روسیه
اذعان پوتین به کمبود سوخت، نشان‌دهنده تأثیر فزاینده تحریم‌ها و حملات اوکراین بر اقتصاد روسیه است. این موضوع می‌تواند موضع روسیه را در مذاکرات احتمالی آتی با آمریکا تضعیف کند. خود پوتین نیز اشاره کرده است که منتظر سفر تیمی از مذاکره‌کنندگان آمریکایی به مسکو است.
نتیجه‌گیری
رویدادهای اخیر، تصویر پیچیده‌ای از نظم اقتصادی-امنیتی جدید در جهان ارائه می‌دهند. توافق موقت آمریکا و ایران برای خویشتنداری، اگرچه آتش‌بس شکننده را نجات داد، اما نشان داد که هر گونه آرامش در خاورمیانه چقدر شکننده است و وابستگی به حسن‌نیت طرفین، ریسکی دائمی برای بازارهای جهانی محسوب می‌شود. در مقابل، اذعان پوتین به کمبود سوخت در روسیه، نشانه‌ای از تأثیر تجمعی تحریم‌ها و جنگ فرسایشی بر اقتصاد کشوری است که زمانی به عنوان «پمپ بنزین اروپا» شناخته می‌شد.
از منظر تحلیل اقتصادی، جهان در نیمه دوم سال با دو ریسک ژئوپلیتیکی موازی روبه‌روست که هر یک به‌طور جداگانه و در تعامل با یکدیگر، مسیر اقتصاد جهانی را رقم خواهند زد. بازگشایی هرمز هرچند مایه‌ی خوش‌بینی است، اما تداوم آن منوط به اجرای کامل تعهدات و رفع موانع حقوقی و ایمنی است. همزمان، بحران سوخت روسیه می‌تواند در میان‌مدت تعادل عرضه و تقاضا را تحت تأثیر قرار دهد و مانع از کاهش بیش از حد قیمت‌ها شود. هوشمندی در تحلیل این دو پرونده و پایش مستمر تحولات آن‌ها، برای هر فعال اقتصادی و تصمیم‌گیرنده سیاسی، یک ضرورت انکارناپذیر باقی خواهد ماند.
نظرات کاربران