حقوق ویژه برداشت (SDRs) یک دارایی ذخیره بین‌المللی است که توسط صندوق بین‌المللی پول (IMF) در سال ۱۹۶۹ ایجاد شد تا ذخایر موجود کشورهای عضو را تکمیل کند و نقدینشوندگی جهانی را تقویت نماید.
SDRs برای رفع محدودیت‌های وابستگی صرف به طلا و دلار آمریکا در تسویه حساب‌های بین‌المللی معرفی شدند. ارزش آن‌ها بر اساس سبدی از ارزهای عمده شامل دلار آمریکا، یورو، رنمینبی چین، ین ژاپن و پوند بریتانیا تعیین می‌شود و نقش کلیدی در وام‌دهی صندوق بین‌المللی پول و معاملات پولی بین‌المللی ایفا می‌کنند.
نکات کلیدی
- SDRs دارایی‌های ذخیره پولی بین‌المللی هستند که توسط صندوق بین‌المللی پول ایجاد شده‌اند تا ذخایر کشورهای عضو را تکمیل کنند.
- ارزش SDR بر اساس پنج ارز عمده محاسبه می‌شود، نقدینشوندگی فراهم می‌کند اما ارز مستقل نیست.
- تخصیص SDRها به اعضای صندوق بین‌المللی پول بر اساس سهمیه هر کشور و قدرت اقتصادی آن انجام می‌گیرد.
- SDRها انعطاف‌پذیری ارائه می‌دهند و کشورها می‌توانند آن‌ها را در مواقع نیاز با ارزهای قابل استفاده آزاد مبادله کنند.
- ارزش SDRها به طور دوره‌ای بازنگری می‌شود و آخرین بازنگری در اوت ۲۰۲۲ انجام گرفت.
نحوه عملکرد حقوق ویژه برداشت (SDRs) به عنوان ابزار مالی
SDR در اصل یک ابزار ارزی مصنوعی است که توسط صندوق بین‌المللی پول از سبدی از ارزهای ملی مهم ساخته می‌شود. صندوق بین‌المللی پول از SDRها برای مقاصد حسابداری داخلی استفاده می‌کند. SDRها توسط صندوق به کشورهای عضو تخصیص داده می‌شوند.
ترکیب SDR هر پنج سال یک بار بازنگری می‌شود.¹ ترکیب فعلی SDR بر اساس جدول زیر است و از اوت ۲۰۲۲ آغاز شده است:¹
| ارز | وزن تعیین‌شده در بازنگری ۲۰۲۲ | تعداد ثابت واحدهای ارزی برای دوره ۵ ساله از ۱ اوت ۲۰۲۲ |
|---|---|---|
| دلار آمریکا | ۴۳٫۳۸ | ۰٫۵۷۸۱۳ |
| یورو | ۲۹٫۳۱ | ۰٫۳۷۳۷۹ |
| رنمینبی چین | ۱۲٫۲۸ | ۱٫۰۹۹۳ |
| ین ژاپن | ۷٫۵۹ | ۱۳٫۴۵۲ |
| پوند استرلینگ | ۷٫۴۴ | ۰٫۰۸۰۸۷۰ |
SDR قرار بود بخش اصلی ذخایر بین‌المللی را تشکیل دهد و نقش طلا را کاهش دهد. این شامل ذخایر بانک‌های مرکزی یا دولتی از طلا و ارزهای خارجی پذیرفته‌شده جهانی بود که برای خرید ارز محلی در بازارهای ارز خارجی به منظور حفظ نرخ ارز پایدار استفاده می‌شد.
با این حال، عرضه بین‌المللی دلار آمریکا و طلا — دو دارایی ذخیره اصلی — برای پشتیبانی از رشد تجارت جهانی و معاملات مالی مرتبط کافی نبود. این امر کشورها را ترغیب کرد تا تحت هدایت صندوق بین‌المللی پول، یک دارایی ذخیره بین‌المللی ایجاد کنند.
علاوه بر نقش به عنوان دارایی ذخیره کمکی، و با وجود کاهش جایگاه آن، SDR واحد حساب صندوق بین‌المللی پول است. ارزش آن به دلار آمریکا جمع‌بندی می‌شود و از سبد وزنی ارزهای عمده محاسبه می‌گردد: ین ژاپن، دلار آمریکا، رنمینبی چین، پوند استرلینگ و یورو.
مهم
توافقنامه و سیستم برتون وودز در سال ۱۹۷۳، چند سال پس از ایجاد SDR، فروپاشید و ارزهای عمده را به سیستم نرخ ارز شناور منتقل کرد. بازارهای سرمایه بین‌المللی به طور قابل توجهی گسترش یافتند و به دولت‌های دارای اعتبار اجازه وام‌گیری دادند. این تغییرات باعث رشد نمایی ذخایر بین‌المللی بسیاری از دولت‌ها شد و اهمیت SDRها به عنوان ارز ذخیره جهانی را کاهش داد.¹
نحوه تخصیص SDRها میان کشورهای عضو صندوق بین‌المللی پول
کشورها SDRها را بر اساس سهم سهمیه خود در صندوق بین‌المللی پول دریافت می‌کنند. هرچه اقتصاد کشوری قوی‌تر باشد، سهم سهمیه بالاتری دارد. برای مثال، ایالات متحده ۸۲,۹۹۴ سهم دارد، در حالی که افغانستان ۳۲۳ سهم دارد.
هرچه سهم سهمیه کشوری بیشتر باشد، پرداخت بیشتری به صندوق بین‌المللی پول انجام می‌دهد و این امر قدرت رأی‌گیری بیشتری به آن می‌بخشد. سهم SDR بازارهای نوظهور و اقتصادهای در حال توسعه حدود ۴۲٫۳ درصد است. از این میزان، ۳٫۳ درصد برای کشورهای کم‌درآمد است.
بر اساس قوانین صندوق بین‌المللی پول، SDRها می‌توانند در صورت تحقق شرایط خاصی به اعضا داده شوند. تخصیص باید با هدف صندوق یعنی «برآورده کردن نیاز بلندمدت جهانی برای تکمیل دارایی‌های ذخیره موجود» برای تخصیص عمومی SDRها همخوانی داشته باشد.¹ تخصیص همچنین باید ۸۵ درصد اکثریت کل قدرت رأی‌گیری اعضا در دپارتمان SDR را کسب کند.
واقعیت مهم:
تا سال ۲۰۲۲، ۶۶۰٫۷ میلیارد SDR تخصیص داده شده بود که معادل حدود ۹۴۳ میلیارد دلار است.
صندوق بین‌المللی پول در ۲ اوت ۲۰۲۱، ۶۵۰ میلیارد دلار SDR تخصیص داد که بزرگ‌ترین میزان در تاریخ آن بود. دلیل آن تقویت نقدینشوندگی جهانی در دوران همه‌گیری کووید-۱۹ بود.
پس از تخصیص SDRها به هر کشور، گزینه‌های مختلفی برای مدیریت آن‌ها وجود دارد. آن‌ها می‌توانند SDRهای تخصیص‌یافته را به عنوان بخشی از ذخایر ارزی خود نگه دارند، ذخایر را بفروشند یا از آن‌ها استفاده کنند. برای مثال، یک کشور عضو می‌تواند SDR را با ارز قابل استفاده آزاد مبادله کند.
اعضا همچنین می‌توانند از SDRها برای اهداف دیگری مانند بازپرداخت وام‌ها، پرداخت تعهدات، تعهدات، پرداخت بهره وام‌ها یا پرداخت برای افزایش میزان سهمیه استفاده کنند.
معیارهای گنجاندن ارزها در سبد SDR
الزامات فعلی برای گنجاندن در SDR در سال ۲۰۰۰ تعیین شد.⁷ هیئت مدیره اعلام می‌کند که سبد SDR باید شامل ارزهای اعضا یا اتحادیه‌های پولی باشد که «صادرات آن‌ها در دوره پنج‌ساله بیشترین ارزش را داشته و توسط صندوق بین‌المللی پول به عنوان قابل استفاده آزاد تعیین شده باشد.»
صندوق بین‌المللی پول می‌گوید ارز «قابل استفاده آزاد» ارزی است که به طور گسترده برای پرداخت‌های بین‌المللی استفاده شود و در بازارهای عمده معامله گردد.
تعیین قابل استفاده آزاد بودن بر اساس معیارهایی مانند تعداد سهام ارز در ذخایر، denomination اوراق بدهی بین‌المللی، حجم معاملات در بازارهای ارز خارجی، پرداخت‌های فرامرزی و تأمین مالی تجارت سنجیده می‌شود.
نحوه تسویه ادعاها با استفاده از حقوق ویژه برداشت
SDRs به عنوان ارز یا ادعا بر دارایی‌های صندوق بین‌المللی پول دیده نمی‌شوند. در عوض، ادعای بالقوه‌ای علیه ارزهای قابل استفاده آزاد متعلق به کشورهای عضو صندوق بین‌المللی پول است. مواد توافقنامه ارز قابل استفاده آزاد را ارزی تعریف می‌کند که به طور گسترده در معاملات بین‌المللی استفاده شود و به طور مکرر در بازارهای ارز خارجی معامله گردد.
کشورهای دارای SDR می‌توانند آن‌ها را از طریق مبادلات داوطلبانه یا به دستور صندوق بین‌المللی پول با ارزهای قابل استفاده آزاد معامله کنند.⁵ کشورهای عضو صندوق می‌توانند SDRها را از ذخایر با نرخ بهره مطلوب قرض بگیرند، عمدتاً برای تنظیم تراز پرداخت‌ها به موقعیت مطلوب.
درک نرخ بهره و محاسبه SDRi
نرخ بهره SDRها، که SDRi نامیده می‌شود، مبنای محاسبه نرخ بهره‌ای است که به کشورهای عضو هنگام قرض‌گیری از صندوق بین‌المللی پول تحمیل می‌شود و به اعضا برای موقعیت‌های اعتباری جبران‌شده در صندوق پرداخت می‌گردد.¹ این نرخ همچنین بهره پرداخت‌شده به کشورهای عضو بر اساس holdings SDR خود و تحمیل‌شده بر تخصیص SDR آن‌هاست.
SDRi به طور هفتگی بر اساس نرخ بهره بدهی‌های دولتی کوتاه‌مدت تنظیم می‌شود، با حداقل پنج نقطه پایه. در وب‌سایت صندوق بین‌المللی پول منتشر می‌شود.
چند ارز یک SDR را تشکیل می‌دهند؟
ارزش SDR از پنج ارز تشکیل شده است: دلار آمریکا، یورو، رنمینبی چین، ین ژاپن و پوند استرلینگ.
ارزش یک حق ویژه برداشت چقدر است؟
ارزش یا worth SDR روزانه محاسبه می‌شود و بر اساس وزن ارزهای تشکیل‌دهنده سبد SDR است: دلار آمریکا (۴۳٫۳۸%)، یورو (۲۹٫۳۱%)، رنمینبی چین (۱۲٫۲۸%)، ین ژاپن (۷٫۵۹%) و پوند استرلینگ (۷٫۴۴%). ارزش SDR با جمع ارزش این ارزها به دلار آمریکا به دست می‌آید.
آیا SDRها می‌توانند جایگزین دلار شوند؟
SDRs به عنوان ارز ذخیره بین‌المللی محسوب می‌شوند و از نظر فنی می‌توانند دلار را در معاملات جهانی جایگزین کنند. با این حال، با توجه به قدرت و استفاده گسترده دلار در سطح بین‌المللی، این امر در آینده نزدیک محتمل نیست.
چرا SDR به طلا کاغذی معروف است؟
SDR به طلا کاغذی معروف است زیرا در زمان ایجاد، به عنوان دارایی‌ای دیده می‌شد که می‌تواند به عنوان دارایی ذخیره عمل کند و ذخایر طلا و سایر ارزها را تکمیل نماید، لذا نام طلا کاغذی.
نتیجه‌گیری
حقوق ویژه برداشت توسط صندوق بین‌المللی پول در سال ۱۹۶۹ معرفی شد تا دارایی‌های ذخیره کشورهای عضو را تکمیل کند و محدودیت‌های وابستگی به طلا و دلار آمریکا را برطرف نماید. SDRها ارز واقعی نیستند بلکه ابزارهای ذخیره بهره‌دار طراحی‌شده برای تقویت نقدینشوندگی جهانی هستند.
ارزش آن‌ها با استفاده از سبدی از پنج ارز عمده (دلار آمریکا، یورو، رنمینبی چین، ین ژاپن و پوند بریتانیا) تعیین می‌شود و بر اساس سهم سهمیه صندوق بین‌المللی پول به کشورها تخصیص می‌یابد. SDRها می‌توانند مبادله شوند یا برای تقویت ذخایر ارزی استفاده گردند، همان‌طور که در تخصیص بزرگ ۲۰۲۱ صندوق برای کمک به کشورها در مقابله با همه‌گیری مشاهده شد، و ارزش‌گذاری آن‌ها روزانه برای انعکاس تغییرات بازار ارز بازمحاسبه می‌شود.
نظرات کاربران